Krisis Yamtuan N9 · Halaman luak
Luak Jelebu
Di Jelebu, waris luak mengisytiharkan Undang mereka dipecat pada 31 Mei 2023. Undang itu tidak mengiktirafnya dan terus memegang jawatan hingga menandatangani pengisytiharan 19 April 2026. Pada 31 Julai 2026, DKU yang dipengerusikan Tuanku Muhriz akhirnya memperakui pemecatan itu, berkuat kuasa surut, dan mengisytiharkan kerusi Undang Jelebu kosong. Empat minggu kemudian, waris luak memasyhurkan Undang ke-17. Halaman ini menyusuri kemelut itu dari 2018 hingga hari ini.
Dua Kedudukan
Berbeza dengan Rembau yang mempertikaikan siapa calon yang sah, kemelut di Jelebu ialah pertembungan dua kuasa dalam satu luak: penyandang kerusi Undang, dan Kepala Adat bersama waris yang mendakwa kerusi itu telah kosong.
Diumumkan sebagai Undang ke-16 selepas kerusi kosong empat tahun; pelantikannya pada mulanya tidak diiktiraf DKU dan kerajaan negeri sebelum istiadat pertabalan rasmi pada Ogos 2019. Beliau tidak mengiktiraf pemecatan oleh pihak waris dan terus menjalankan fungsi Undang sehinggalah kerusi itu diisytiharkan kosong; kedudukannya kini bergantung pada mahkamah, dan beliau kekal berdepan prosiding komital.
Selaku Kepala Adat dan Ketua Majlis Istiadat Pemahzulan, bersama Ibu Soko, Buapak dan anak waris ketiga-tiga jurai Perut Kemin, mereka mengisytiharkan Maarof dipecat serta-merta pada 31 Mei 2023 dan menyembahkan pencarian benih Undang ke-17 kepada Yang di-Pertuan Besar; pendirian yang dipegang tiga tahun itu akhirnya diperakui DKU.
Pertikaian pembesar adat Jelebu bukan perkara baharu: bantahan 1980 sampai ke Mahkamah Persekutuan, yang memutuskan pemilihan Undang bukan urusan mahkamah dan seorang Undang bukan Raja. Kisah penuhnya ada dalam kronologi di bawah.
Asas Adat
Dalam keterangan bertulis mereka, pihak waris menegaskan bahawa Undang Luak Jelebu berasal daripada Perut Kemin yang bercabang kepada tiga jurai: Kemin-Beringin, Kemin-Teriang dan Kemin-Bemban, dan bahawa kuasa memecat penyandang pusaka terletak pada waris, bukan pada Lembaga Delapan.
“Berlopak bak air, beruas bak durian.”
Pepatah adat yang dipetik pihak waris: waris ialah punca kuasa semua penyandang pusaka adat di Luak Jelebu
“Raja bertitah, Undang bersabda, Lembaga beri perintah, Anak Buah beritahu.”
Pepatah adat susunan kuasa, dipetik dalam keterangan pihak waris Jelebu
Pihak waris turut merujuk sejarah luak itu sendiri: pada abad ke-19, Undang Jelebu pernah dimakzulkan kerana pelbagai salah laku, dan digantikan melalui kerapatan adat yang dimasyhurkan oleh Dato’ Menteri ketika itu. Bagi mereka, pemecatan seorang Undang bukan perkara asing dalam adat Jelebu, dengan syarat ia lahir daripada muafakat waris.
Punca Perbalahan
Antara semua salah laku yang didakwa, satu perkara menjadi lambang kemelut ini: penggunaan gelaran “Sultan Jelebu”.
Pada 18 hingga 21 Ogos 2022, satu majlis diadakan di Balai Undang Luak Jelebu sempena ulang tahun keempat Maarof memegang pusaka. Menurut dokumen pihak waris, kain rentang dan surat jemputan rasmi majlis itu menggunakan gelaran “Sultan Jelebu” dan menamakan majlis itu sebagai “Ulang Tahun Pertabalan”, istilah yang menurut adat dan perlembagaan negeri hanya wajar bagi seorang Raja.
Menurut dokumen itu juga, kain rentang gelaran itu dipasang di seluruh Pekan Kuala Klawang dan di hadapan Balai Rasmi Undang, dan hebahan aturcara majlis bertarikh 22 Julai 2022 turut menera gelaran tersebut. Kompilasi lampiran pihak waris menyenaraikan salinan surat teguran kerajaan negeri mengenai ketidakwajaran penggunaannya, yang didakwa bercanggah dengan Enakmen Lambang, Anugerah dan Gelaran Negeri Sembilan 2017. Mereka menegaskan tiada Undang Jelebu sebelum ini, daripada yang pertama hingga ke-15, pernah memakai gelaran tersebut, dan Lembaga Delapan tidak pernah bersetuju ia digunakan.
“...menyalahgunakan kuasa serta kedudukannya dan mempengaruhi Dato’-Dato’ Lembaga Delapan agar bersekongkol dan menyokong rancangan untuk menukar gelaran YTM Dato’ Undang Luak Jelebu kepada DYMM Sultan Jelebu.”
Surat sembah pihak waris kepada Yang di-Pertuan Besar (2023, dakwaan satu pihak). Gaya “DYMM” dikhususkan untuk Raja-Raja pemerintah.
Adakah gelaran itu ada asas sejarah? Ada, dan wajar diakui: teks lama “Jelebu, its History and Constitution” (Papers on Malay Subjects, 1912) merekodkan sebutan arkaik “Mendika Menteri Akhir Zaman Sultan Jelebu” dalam salasilah luak. Tetapi di situlah hujahnya berhenti. Lima belas penyandang sebelum ini tidak pernah menghidupkan sebutan itu sebagai gaya panggilan, Lembaga Delapan tidak pernah bersetuju ia digunakan, dan penggunaan gelaran kebesaran dikawal undang-undang negeri. Perkataan lama dalam salasilah bukan lesen kedaulatan, lebih-lebih lagi apabila Raja Negeri Sembilan sendiri tidak bergelar Sultan: baginda Yang di-Pertuan Besar.
Persoalan di sebalik gelaran ini bukan kecil. Mahkamah Persekutuan, dalam kes yang berasal dari Jelebu sendiri, telah memutuskan pada 1981 bahawa seorang Undang tiada kedaulatan dan bukan seorang Raja. Gelaran boleh dipandang remeh, tetapi tuntutan di sebalik gelaran itu, iaitu seorang Undang yang meletakkan dirinya setaraf Raja, ialah benih yang sama yang kemudiannya tumbuh menjadi krisis takhta.
Dakwaan Pihak Waris
Keterangan bertulis pihak waris kepada panel penyiasat yang dipengerusikan Setiausaha Kerajaan Negeri menyenaraikan tiga belas salah laku adat. Ia merupakan dakwaan satu pihak dan belum diputuskan oleh mana-mana forum, tetapi coraknya jelas: tiga kumpulan tuduhan.
Menggunakan gelaran “Sultan Jelebu” dan istilah “pertabalan” walaupun didakwa ditegur, seperti yang dihuraikan dalam seksyen gelaran di atas; mengubah struktur balai-balai waris di Balai Undang tanpa berbincang dengan waris; dan didakwa berbohong bahawa Lembaga Delapan merestui gelaran itu.
Didakwa mengeluarkan arahan berbentuk surat sabda rasmi kepada jabatan-jabatan kerajaan dan mendesak kerajaan negeri menunaikan permintaannya; mencampuri urusan pihak berkuasa termasuk mendesak supaya kes-kes yang menyentuh kepentingannya digugurkan; menggunakan kedudukan untuk kepentingan peribadi dan keluarga; malah dalam surat sembah pihak waris, turut didakwa mencampuri urusan pelantikan Undang Luak Rembau ke-22 menerusi ucapan di sebuah majlis di Ulu Sepri, Rembau.
Didakwa memburukkan Yang di-Pertuan Besar dan mencampuri urusan baginda; mendesak supaya kekananan protokol Undang Yang Empat dan Tunku Besar Tampin dinaikkan untuk duduk setaraf dengan Raja-Raja Melayu; merancang untuk tidak hadir ke majlis rasmi negeri semasa keberangkatan baginda; dan, seawal 2023, didakwa merancang dan mengadakan perbincangan bersama Undang Yang Empat untuk memilih calon Yang di-Pertuan Besar, sedangkan baginda masih bersemayam di atas takhta.
Jika dakwaan-dakwaan ini benar, rancangan menggantikan Yamtuan tidak bermula pada April 2026. Ia telah disebut dalam keterangan pihak waris Jelebu seawal 2023, tiga tahun sebelum pengisytiharan 19 April itu dibacakan.
Semua yang dinyatakan di atas ialah dakwaan pihak waris dalam dokumen mereka sendiri. Maarof tidak mengiktiraf pemecatan ke atasnya, kekal menjalankan fungsi Undang Luak Jelebu, dan tiada mana-mana dakwaan ini telah diputuskan oleh forum bebas.
Kronologi
Peristiwa Luak Jelebu, dari kes duluan 1980 hingga kini, berserta detik takhta yang melibatkan luak ini. Kronologi penuh krisis ada di halaman utama.
Pelantikan Undang baharu Luak Jelebu, Datuk Musa bin Wahab, diisytiharkan sah. Kerajaan negeri (Menteri Besar Datuk Rais Yatim) mengiktirafnya dan pelantikan disembahkan kepada Yang di-Pertuan Besar. Tujuh Datuk Lembaga yang membantah diisytiharkan oleh pembesar adat luak sebagai terpecat dengan sendirinya kerana melanggar adat; tujuh pengganti dilantik serentak. Bantahan mereka disalurkan melalui memorandum kepada Setiausaha Dewan Keadilan dan Undang untuk disembahkan kepada Yamtuan.
“Lantikan Undang Jelebu sah; 7 Datuk Lembaga yg membantah dipecat.”
Utusan Malaysia, 7 Februari 1980 (salinan Arkib Negara Malaysia)
“Lantikan Undang Jelebu Sah”, Utusan Malaysia, 7 Februari 1980 (oleh Ikmal Yusuf). Bahan asal daripada Arkib Negara Malaysia. Dipaparkan untuk rujukan.
Bantahan Jelebu sampai ke mahkamah: Dato Ombi Syed Alwi, Dato' Lembaga yang membantah, menyaman bagi membatalkan pelantikan Undang baharu. Mahkamah Persekutuan (majoriti 4-1) membatalkan guaman itu: pemilihan Undang tidak boleh dibicarakan mahkamah (non-justiciable), Dewan Keadilan dan Undang ialah forum yang lebih sesuai dan mahkamah tidak patut merampas fungsinya, pembantah yang sudah berpetisyen kepada Dewan terestop daripada membawa isu itu semula ke mahkamah, dan seorang Undang bukan “Raja” bagi maksud imuniti Perkara 181(2) Perlembagaan Persekutuan. Kes Othman Baginda lwn Syed Alwi [1981] 1 MLJ 29 kekal antara duluan utama tafsiran perlembagaan Malaysia.
Selepas kemangkatan Undang ke-15 pada September 2014, kerusi Undang Jelebu kosong empat tahun dan beberapa pelantikan yang diumumkan tidak diiktiraf. Apabila Maarof Mat Rashad diumumkan sebagai Undang ke-16, DKU dan kerajaan negeri pada mulanya tidak mengiktiraf pelantikan itu kerana dikatakan tidak mengikut syarat yang ditetapkan, dan Rais Yatim menyeru Menteri Besar memainkan peranan menasihati DKU supaya memutuskan antara tujuh calon. Kemelut itu akhirnya surut dan istiadat pertabalan rasmi diadakan pada Ogos 2019. Corak yang sama kelak berulang di Sungai Ujong dan Rembau: kerusi Undang yang dipertikaikan dari awal.
Sumber berita Baca di Bernama ↗Majlis ulang tahun keempat pertabalan diadakan di Balai Undang Luak Jelebu. Menurut dokumen pihak waris, kain rentang dan surat jemputan rasmi majlis itu menggunakan gelaran “Sultan Jelebu” dan istilah “pertabalan”, dan kerajaan negeri didakwa pernah mengeluarkan surat teguran mengenai penggunaan gelaran itu. Pihak waris menegaskan tiada Undang Jelebu sebelum ini, dari yang pertama hingga ke-15, pernah memakai gelaran tersebut, dan Lembaga Delapan tidak pernah bersetuju.
Dalam sidang akhbar, Dato’-Dato’ Lembaga Delapan yang asal mendakwa Maarof melakukan 19 kesalahan aturan adat luak sejak menyandang jawatan, dan mendesak DKU membincangkan kedudukannya. Dokumentasi dakwaan diserahkan kepada Tuanku Muhriz dan Menteri Besar Aminuddin Harun.
Sumber berita Baca di Utusan Malaysia ↗Di Telapak Kemin-Bemban, Dato’ Menteri Sah Mangku Alam Raja Sari, Ismail Mohd Zin, selaku Kepala Adat Luak Jelebu, mengisytiharkan Maarof dipecat dengan serta-merta melalui kerapatan muafakat dan kebulatan Anak Waris, Buapak serta Ibu Soko ketiga-tiga jurai Perut Kemin, bersandarkan Perkara XIV(3) Undang-Undang Tubuh, yang dirujuk sebagai seksyen 14(3) dalam dokumen waris. Menurut dokumen pihak waris, prosesnya berperingkat: pengisytiharan pemecatan terawal seawal 9 Februari 2022, kerapatan kebulatan di Telapak Ibu Soko Kemin-Bemban pada 8 Februari 2023, surat pemakluman pertama ke pejabat DKU pada 8 April 2023, barulah istiadat pengisytiharan ini; keterangan bertulis kemudiannya dikemukakan kepada panel penyiasat yang dipengerusikan Setiausaha Kerajaan Negeri. Maarof tidak mengiktiraf pemecatan ini dan terus menjalankan fungsi Undang.
Dato’ Menteri menyembah maklum kepada Tuanku Muhriz keputusan pencarian mata benih bagi Undang Luak Jelebu ke-17, dengan giliran diberikan kepada jurai Kemin-Bemban menurut kata adat “pesaka bergilir dan digilir-gilirkan”. Menurut dokumen pihak waris, surat itu diterima Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri pada 23 Januari 2024. Tiada penzahiran Undang baharu Jelebu berlaku sehingga kini.
Maarof pula mengeluarkan surat memecat Ismail Mohd Zin daripada jawatan Dato’ Menteri Sah Mangku Alam Raja Sari. Ismail menegaskan pemecatan itu tidak sah kerana cacat prosedur adat: kuasa memecat jawatan itu, hujahnya, hak mutlak Ibu Soko, bukan hak Undang, dan ia tidak mendapat persetujuan Buapak mahupun pengiktirafan anak waris. Dua pihak kini saling tidak mengiktiraf antara satu sama lain.
Sumber berita Baca di Negeri Kita ↗Melalui surat Balai Undang Luak Jelebu yang kemudiannya tersebar luas, Maarof Mat Rashad bagi pihak Undang Yang Empat dan Tunku Besar Tampin melantik Rais Yatim sebagai Penasihat dan Peguam Utama berkuat kuasa 2 April 2026, dua minggu sebelum Sidang Khas DKU 17 April dan pengisytiharan 19 April. Apabila surat itu terdedah, laporan Getaran mempersoalkan dakwaan peranan bebas beliau, kerana sepanjang tempoh itu Rais tampil di ruang awam sebagai pakar adat dan perlembagaan yang mengulas krisis ini.
Sumber berita Baca di Getaran ↗Surat Balai Undang Luak Jelebu, ruj. (16) dlm. BUJ/S/101 Jld. 2, bertarikh 2 April 2026. Salinan yang tersebar luas dan dilaporkan Getaran (12 Jun 2026); dipaparkan sebagai rekod primer.
Undang Yang Empat, iaitu Mubarak (Sungai Ujong), Maarof Mat Rashad (Jelebu), Muhammad Abdullah (Johol) dan Abdul Rahim Yassin (Rembau), mengisytiharkan Tuanku Muhriz dilucutkan “berkuat kuasa serta-merta” (dibacakan oleh Mubarak) dan menamakan Tunku Nadzaruddin sebagai pengganti. Dua penandatangan berstatus dipertikai: Mubarak yang sudah dipecat, dan Abdul Rahim yang belum melengkapkan Istiadat Menyalang. Disiar langsung di Facebook.
Sumber berita Baca di Malay Mail ↗Mahkamah Tinggi Seremban (Hakim Roz Mawar Rozain) membenarkan Setiausaha DKU Raja Norazli Raja Nordin dan DKU memulakan prosiding komital (penghinaan mahkamah) terhadap enam pembesar yang didakwa melanggar injunksi interim 5 Jun: keempat-empat Undang pengisytiharan 19 April, Tunku Besar Tampin dan Shahbandar Sungai Ujong. Daripada empat permohonan komital, hanya dua dibenarkan, iaitu bagi tindakan selepas injunksi 5 Jun dikeluarkan. Dalam alasan penghakimannya, mahkamah menegaskan keputusan ini bermaksud kes prima facie wujud, bukan sabitan; isu perlembagaan dan pembelaan kekal terbuka. Permohonan mereka menangguhkan prosiding ditolak; perbicaraan substantif ditetapkan pada 28 Julai, empat hari sebelum PRN.
Sumber berita Baca di Sinar Harian ↗A court order remains binding unless and until it is set aside by a court of competent jurisdiction. Parties are therefore not entitled to decide for themselves whether an order ought to be obeyed.
Hakim Roz Mawar Rozain, alasan keputusan, dipetik The Edge (9 Julai 2026)
Alasan penghakiman Mahkamah Tinggi Seremban, 8 Julai 2026, muka 25 (salinan awam boleh dibeli daripada mahkamah). Penanda kuning ialah penekanan editorial pada perenggan [45] dan [46].
Perbicaraan substantif komital yang dijadualkan hari ini ditangguhkan oleh Hakim Roz Mawar Rozain, dan 28 September kemudiannya disenaraikan sebagai pengurusan kes, selepas pihak pembesar memohon kepada Mahkamah Rayuan untuk menggantung prosiding Mahkamah Tinggi; permohonan penggantungan itu didengar pada 29 Julai. Pada hari yang sama, DKU memfailkan permohonan hina mahkamah baharu terhadap enam individu itu kerana didakwa mengelak menerima dokumen mahkamah. Kesannya: PRN 1 Ogos berlangsung tanpa sebarang keputusan komital.
Sumber berita Baca di Utusan Malaysia ↗Panel tiga hakim Mahkamah Rayuan yang diketuai Azhahari Kamal Ramli membenarkan permohonan enam pembesar menggantung prosiding komital sementara rayuan mereka terhadap keputusan 8 Julai didengar dan diputuskan. Pengurusan kes ditetapkan pada 30 Julai bagi menetapkan tarikh pendengaran rayuan. Injunksi interim 5 Jun kekal berkuat kuasa.
Sumber berita Baca di FMT ↗Sehari sebelum PRN, mesyuarat DKU yang dipengerusikan Tuanku Muhriz membuat tiga keputusan besar. Pertama, DKU merakamkan pengiktirafan Undang baharu Sungai Ujong (Muhammad Faris Johari) dan Rembau (Hassan Ab Hamid). Kedua, DKU menerima muafakat waris tiga jurai Perut Kemin dan mengisytiharkan kerusi Undang Luak Jelebu kosong, dengan pemecatan Maarof Mat Rashad atas kesalahan adat berkuat kuasa 31 Mei 2023, dan apa-apa tindakannya selepas tarikh itu hendaklah dianggap tidak sah, termasuk, mengikut logik keputusan itu, tandatangannya pada pengisytiharan 19 April. Ketiga, Dato’ Shahbandar Sungai Ujong dilucutkan jawatan berkuat kuasa 30 Julai 2026; perutusan DKU 4 Oktober memperincikan bahawa Badarudin Abdul Khalid terhenti melalui Luruh Pusaka yang diisytiharkan anak waris dan Ibu Soko Waris di Ayer, diperakui Dewan pada 31 Julai.
Sumber berita Baca di Sinar Harian ↗Perutusan Dewan Keadilan dan Undang Negeri Sembilan berhubung Persidangan Khas 31 Julai 2026, bertarikh 1 Ogos 2026. Muka 2 sahaja yang tersedia. Dokumen rasmi, dipaparkan sebagai rekod primer.
Empat minggu selepas DKU mengisytiharkan kerusi itu kosong, Azrin Khairi, 51 tahun, pengurus besar kanan sebuah syarikat telekomunikasi, dimasyhurkan sebagai Undang Luak Jelebu ke-17 di Telapak Anak Waris Perut Ulu Jelebu, Kampung Mengkan, Kuala Klawang. Istiadat itu diseru dan dizahirkan oleh Ketua Kepala Adat Luak Jelebu, Ismail Mohd Zin. Sekumpulan Dato’-Dato’ Lembaga Luak Jelebu membantah, mendakwa Undang yang sah masih memegang jawatan dan pemasyhur itu tidak lagi berhak. Istiadat penzahiran di hadapan Yang di-Pertuan Besar, iaitu peringkat yang menyempurnakan seorang Undang seperti yang berlaku di Sungai Ujong dan Rembau pada 27 Jun, menyusul pada 14 Oktober 2026 di Istana Besar Seri Menanti.
Sumber berita Baca di Utusan Malaysia ↗Panel tiga hakim Mahkamah Rayuan yang diketuai Alwi Abdul Wahab menangguhkan keputusan rayuan enam pembesar terhadap prosiding komital, dengan pengurusan kes secara e-review ditetapkan pada 14 September bagi menetapkan tarikh keputusan. Isu teras rayuan itu ialah sama ada Mahkamah Tinggi atau Mahkamah Khas yang mempunyai bidang kuasa. Perbicaraan komital yang ditetapkan pada 28 September bergantung pada keputusan ini.
Sumber berita Baca di Utusan Malaysia ↗Dalam sidang khas pada hujung minggu, Dewan Keadilan dan Undang menegaskan Tuanku Muhriz kekal sebagai Yang di-Pertuan Besar yang sah dan Yang di-Pertua Dewan, dan pengisytiharan 19 April cacat sejak awal. Tiga alasan diberikan: tiga daripada empat penandatangan tidak memegang jawatan Undang pada tarikh itu menurut adat luak masing-masing; tiada siasatan di bawah Perkara X(1) pernah dijalankan; dan keengganan Menteri Besar menandatangani pada 20 April menyebabkan proklamasi itu luput, sehingga tandatangan Menteri Besar yang baharu tidak memulihkan kecacatan asalnya. Kenyataan itu menambah satu hujah yang tajam: seorang Menteri Besar yang baharu tidak boleh melaksanakan semula suatu fungsi yang telah pun dilaksanakan, kerana jika boleh, setiap pertukaran Menteri Besar akan menghidupkan semula proklamasi yang sama tanpa kesudahan. DKU turut menyifatkan tindakan enam individu pada 5 September sebagai derhaka, mengarahkan pegawai kerajaan mengabaikan dokumen itu, dan mengarahkan Setiausaha Dewan membuat laporan polis. Dewan turut menyenaraikan penyandang semasa: Sungai Ujong, Rembau dan Johol berisi, manakala Undang Luak Jelebu dan Dato’ Shahbandar Sungai Ujong kekal kosong. Mengenai cadangan Kerajaan Negeri menubuhkan Jawatankuasa Pendamai, Dewan berpendirian persoalan adat diperuntukkan kepadanya oleh Perkara XVI dan fungsi itu tidak boleh diwakilkan, dikongsi atau dikemukakan untuk pendamaian.
Sumber berita Baca di RTM ↗Kenyataan Media Dewan Keadilan dan Undang Negeri Sembilan Darul Khusus, sidang khas 13 September 2026, kenyataan bertarikh 14 September 2026. Dokumen rasmi, dipaparkan penuh sebagai rekod primer.
Dua warkah bertarikh 30 September atas nama Tunku Nadzaruddin, sebagai Yang di-Pertuan Besar dan mewakili Pembesar Memerintah, termaktub di Istana Serting. Warkah kepada Peguam Negara (ISST/100 Bil.(1)) meminta beliau mengambil maklum kedudukan Tunku Nadzaruddin sebagai Raja, menasihati Percetakan Nasional supaya menggantung kuat kuasa Warta N.S. P.U. 18 dengan segera, dan memastikan sebarang warta atas nama Yang di-Pertuan Besar selepas ini hanya diterbitkan dengan pengesahan pihak yang diberi kuasa oleh mereka. Warkah kepada Ketua Setiausaha Negara (ISST/100 Bil.(3)) menyokong keputusan kerajaan negeri pada 22 September untuk tidak lagi menerima penugasan Setiausaha Kerajaan Negeri, dan meminta pegawai itu ditarik balik serta calon pengganti dipersembahkan kepada Tunku Nadzaruddin terlebih dahulu, sambil menyatakan langkah itu bukan tindakan tatatertib dan kuasa pelantikan kekal pada Suruhanjaya Perkhidmatan Awam. Kedua-dua warkah menyatakan Tuanku Muhriz tidak lagi memegang takhta sejak 19 April 2026 dan proklamasi disempurnakan secara pentadbiran pada 3 Ogos 2026. Ia ditandatangani dengan persetujuan Mubarak Thahak sebagai Undang Luak Sungei Ujong, Maarof Mat Rashad sebagai Undang Luak Jelebu, Muhammed Abdullah, Undang Luak Johol, Abdul Rahim Yasin sebagai Undang Luak Rembau, dan Tunku Besar Tampin. Sebagai perbandingan, DKU pada 14 September menyatakan tiga daripada empat Undang itu tidak memegang jawatan menurut adat luak masing-masing, dan Peguam Negara pada 26 September menyatakan pembatalan pelantikan Exco sah.
Warkah atas nama Tunku Nadzaruddin ibni Almarhum Tuanku Jaafar kepada Peguam Negara (ISST/100 Bil.(1)) dan kepada Ketua Setiausaha Negara (ISST/100 Bil.(3)), 30 September 2026, termaktub di Istana Serting. Dokumen pihak yang mengeluarkannya, dipaparkan penuh supaya pembaca menilai sendiri.
Atas arahan Dewan, Setiausaha Dewan Keadilan dan Undang mengeluarkan perutusan 17 muka bagi menjawab satu dokumen bertarikh 2 Oktober oleh pihak Undang Yang Empat dan dua warkah 30 September. Rekod Dewan yang dibentangkan: sidang 5 Mac 2026, yang didakwa dokumen itu sebagai tempat penyiasatan Perkara 10 dijalankan, berlangsung sejam dari 10 hingga 11 pagi termasuk urusan lain, tanpa penyiasatan direkodkan, tanpa notis atau peluang didengar kepada Tuanku Muhriz, dan tanpa minit atau dapatan dalam simpanan Setiausaha; afidavit Undang Johol pada 17 Julai 2026 dalam kes WA-25-201-07/2026 tidak menyebut penyiasatan itu. Bagi sidang 17 April, perkara yang dibawa ialah aduan Ibu Soko dan Waris Klana Hulu yang telah memberhentikan Mubarak melalui surat bertarikh 13 Mei 2025; Tuanku menegaskan tiada ahli Dewan, termasuk baginda sendiri, berkuasa menyokong atau menolak keputusan luak, dan minit merekodkan tiada bantahan seterusnya apabila keputusan menerima pemberhentian itu diumumkan. Perutusan menegaskan teks Jawi Perkara 10 menyebut penyiasatan yang secukupnya dan sepenuhnya, bukan sekadar pertanyaan, dan bahawa hanya seorang Raja bagi negeri ini. Ia mencatat bahawa Ismail Lasim, 17 hari selepas tandatangan 3 Ogos yang didakwa, hadir selaku Menteri Besar dalam sidang Dewan pada 20 Ogos yang dipengerusikan Tuanku Muhriz dan memberi taklimat pembangunan negeri. Sidang Khas 5 September dinyatakan bukan sidang Dewan, dan Setiausaha Dewan, Raja Norazli Raja Nordin, dilaporkan menerima surat pelucutan jawatan daripada Tunku Nadzaruddin sekitar 17 September, yang dirujuk Dewan kepada peguam. Dewan menyifatkan pengeluaran warkah 30 September sebagai perbuatan derhaka yang boleh membawa kepada kesalahan jenayah di bawah Kanun Keseksaan, dan memohon PDRM serta Jabatan Peguam Negara menyiasat. Itu pandangan dan permohonan Dewan; tiada pertuduhan dilaporkan setakat ini.
Perutusan Rasmi Setiausaha Dewan Keadilan dan Undang Negeri Sembilan Darul Khusus, dikeluarkan atas arahan Dewan, 4 Oktober 2026 bersamaan 21 Rabiulakhir 1448H, 17 muka. Dokumen rasmi, dipaparkan penuh sebagai rekod primer.
Empat pemohon menarik balik permohonan semakan kehakiman di Mahkamah Tinggi Kuala Lumpur (WA-25-201-07/2026), iaitu permohonan yang difailkan pada 17 Julai bagi mendapatkan mandamus memaksa Menteri Besar menandatangani proklamasi pelucutan Tuanku Muhriz, deklarasi bahawa pengisytiharan 19 April sah, dan pengisytiharan Tunku Nadzaruddin sebagai Yamtuan ke-12. Peguam pemohon memberitahu mahkamah beliau diarahkan menghentikan permohonan itu, tanpa memberikan sebab. Hakim Norliza Othman membenarkan penarikan dan menghalang mereka memfailkan permohonan baharu atas perkara yang sama. Mahkamah memerintahkan kos RM10,000 kepada setiap satu daripada empat pencelah: Undang Luak Sungai Ujong Muhammad Faris Johari, Undang Luak Rembau Hassan Ab Hamid, Dewan Keadilan dan Undang, serta Setiausahanya Raja Norazli Raja Nordin. Tiada kos diperintahkan kepada Menteri Besar atau Kerajaan Negeri Sembilan. Peguam pencelah berhujah permohonan itu merupakan forum shopping dan penyembunyian fakta material kerana pemohon tidak mendedahkan prosiding yang sudah berjalan di Mahkamah Tinggi Seremban. Dua perkara perlu dicatat. Pertama, permohonan mandamus itu sendiri mengandungi satu pengakuan, iaitu tanpa tandatangan Menteri Besar proklamasi 19 April belum sempurna, dan penarikan tanpa kebebasan memfail semula menutup jalan itu. Kedua, kes ini masih aktif pada 10 Ogos apabila pengurusan kes diadakan dan tarikh 7 Oktober ditetapkan, iaitu seminggu selepas tarikh tandatangan 3 Ogos yang didakwa menyempurnakan proklamasi itu.
Sumber berita Baca di FMT ↗Pada hari yang sama dengan kenyataan Raja-Raja Melayu, Tuanku Muhriz berkenan menerima penzahiran kejadian Azrin Khairi sebagai Undang Luak Jelebu ke-17, bergelar Dato’ Mendika Menteri Akhirulzaman, dalam Istiadat Mengadap di Istana Besar Seri Menanti. Istiadat itu disaksikan Tunku Ampuan Besar Tuanku Aishah Rohani serta Putera Yang Empat, termasuk Tunku Besar Seri Menanti Tunku Ali Redhauddin dan Tunku Panglima Besar Tunku Zain Al-Abidin. Setiausaha Kerajaan Negeri Mohd Zafir Ibrahim hadir; Menteri Besar Ismail Lasim tidak hadir. Azrin dan isteri diarak bersama kira-kira seratus anggota rombongan membawa barang adat istiadat, dan beliau berikrar memelihara keluhuran Adat Perpatih demi keharmonian Luak Jelebu. Titah Tuanku Muhriz: adat tidak boleh dipertahankan dengan melanggar aturan adat itu sendiri, dan sebarang pertikaian berkaitan kedudukan atau pewarisan takhta mestilah diselesaikan berdasarkan adat dan undang-undang yang berkenaan, bukan kepentingan atau kehendak peribadi. Baginda turut menitahkan Undang baharu berpandukan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan serta ketetapan dan peraturan adat yang berkuat kuasa di Jelebu. Dengan istiadat ini, peringkat penzahiran di hadapan Yang di-Pertuan Besar bagi Jelebu selesai, sama seperti yang diterima Sungai Ujong dan Rembau pada 27 Jun, dan ketiga-tiga Undang pengganti kini lengkap kedua-dua peringkat istiadat.
Sumber berita Baca di Sinar Harian ↗Selepas pengurusan kes secara e-review pada 19 Oktober, Mahkamah Rayuan dijadualkan memutuskan notis usul dalam rayuan enam pembesar berkaitan prosiding komital. Isu terasnya ialah bidang kuasa: sama ada Mahkamah Tinggi atau Mahkamah Khas yang berhak mendengar kes ini. Keputusan itu akan menentukan sama ada prosiding komital dan saman pemula yang menuntut minit Sidang Khas 17 April diteruskan di Mahkamah Tinggi Seremban.
Watak Luak
Watak yang kisahnya diperincikan pada halaman ini. Watak peringkat takhta ada di halaman utama krisis.
Undang Luak Jelebu ke-16
Mewakili Undang Yang Empat dalam majlis pemasyhuran Tunku Nadzaruddin di Melaka pada 5 Jun. Kedudukannya dipertikaikan dari dalam luak: waris Perut Kemin mengisytiharkan beliau dipecat pada 31 Mei 2023. Pada 31 Julai 2026, DKU memperakui pemecatan itu serta mengisytiharkan kerusi Undang Jelebu kosong; tindakannya selepas tarikh itu dianggap tidak sah.
Kepala Adat Luak Jelebu
Kepala Adat yang bersama waris tiga jurai Perut Kemin mengisytiharkan pemecatan Maarof pada 31 Mei 2023 dan menyembahkan pencarian benih Undang ke-17 kepada Tuanku. Maarof membalas dengan memecatnya pada Mac 2024, pemecatan yang ditegaskannya tidak sah.
Undang Luak Jelebu ke-17
Pengurus besar kanan sebuah syarikat telekomunikasi, 51 tahun, dimasyhurkan sebagai Undang Luak Jelebu ke-17 pada 28 Ogos 2026 di Telapak Anak Waris Perut Ulu Jelebu oleh Ketua Kepala Adat Luak Jelebu. Sekumpulan Dato’-Dato’ Lembaga membantah istiadat itu. Pada 14 Oktober 2026, Tuanku Muhriz berkenan menerima penzahiran kejadiannya dalam Istiadat Mengadap di Istana Besar Seri Menanti, meterai yang menyempurnakan seorang Undang.
Kaitan Dengan Krisis Takhta
Sungai Ujong dan Rembau menerima Undang baharu pada 27 Jun 2026. Jelebu kini menyusul mengikut aturannya: pada 31 Julai 2026, DKU yang dipengerusikan Tuanku Muhriz memperakui pemecatan Maarof berkuat kuasa 31 Mei 2023 dan mengisytiharkan kerusi Undang Jelebu kosong.
Maarof bukan sekadar salah seorang penandatangan pengisytiharan 19 April: beliau jugalah yang mewakili Undang Yang Empat dalam majlis pemasyhuran Tunku Nadzaruddin di Melaka pada 5 Jun. Dengan keputusan DKU bahawa tindakannya selepas 31 Mei 2023 dianggap tidak sah, kedua-dua perbuatan itu kini tergantung pada kedudukan yang DKU kata sudah lama kosong.
Beliau kini antara enam pembesar yang berdepan prosiding komital kerana didakwa melanggar injunksi 5 Jun; prosiding itu kini digantung oleh Mahkamah Rayuan sementara rayuan mereka didengar, dan DKU memfailkan permohonan hina mahkamah baharu kerana mereka didakwa mengelak menerima dokumen.
Bab itu kini lengkap. Pada 28 Ogos 2026, Azrin Khairi dimasyhurkan sebagai Undang Luak Jelebu ke-17 di Telapak Anak Waris Perut Ulu Jelebu, dizahirkan oleh Ketua Kepala Adat Luak Jelebu, dan dibantah sekumpulan Dato’-Dato’ Lembaga. Ketika itu satu peringkat masih menanti, dan DKU dalam kenyataannya bertarikh 14 September 2026 masih mencatatkan jawatan Undang Luak Jelebu dan Dato’ Shahbandar Sungai Ujong kosong. Peringkat itu selesai pada 14 Oktober 2026 apabila Tuanku Muhriz berkenan menerima penzahiran kejadian Azrin dalam Istiadat Mengadap di Istana Besar Seri Menanti, meterai yang menyempurnakan seorang Undang seperti yang diterima Sungai Ujong dan Rembau pada 27 Jun. Menteri Besar tidak hadir pada istiadat itu.