Krisis Yamtuan N9 · Halaman luak
Luak Rembau
Selama hampir dua tahun, Luak Rembau mempunyai dua penuntut bagi satu kerusi Undang ke-22. Halaman ini menyusuri kemelut itu dari kekosongan kerusi pada Mei 2024 hingga penzahiran Undang baharu oleh Yang di-Pertuan Besar pada 27 Jun 2026, dan bantahan yang masih berterusan selepasnya.
Dua Tuntutan
Punca pertikaian ini satu soalan adat yang sempit: kampung mana menjadi kampung benih, dan siapa yang berkuasa menentukannya. Daripada soalan itu lahir dua pemasyhuran dan dua penuntut.
Dua kerapatan Buapak Delapan Kampung memilih Kampung Tanjung sebagai kampung benih, dan waris Kampung Tanjung mencalonkan beliau. Bagi pihak ini, kuasa memilih kampung benih terletak pada Buapak Delapan Kampung, maka pengisytiharan Kampung Pulau tidak mengikut aturan adat.
Dimasyhurkan sebagai Undang ke-22 pada 22 Ogos 2024 dan pemasyhurannya disiarkan di portal rasmi kerajaan. Dato’-Dato’ Lembaga yang menyokongnya menegaskan beliau Undang yang sah, dan selepas penzahiran Hassan, peguamnya berhujah tiada keputusan rasmi DKU yang memecat beliau.
Mahkamah enggan mengadili pertikaian ini: writ yang difailkan pada September 2024 dibatalkan kerana mahkamah tiada bidang kuasa atas adat, selari dengan duluan Mahkamah Persekutuan 1981. Maka penyelesaiannya terpaksa dicari dalam ranah adat dan istana.
Asas Adat
Dalam Deklarasi mereka, pihak Buapak menegaskan bahawa pencarian kampung benih dan pemasyhuran Undang Luak Rembau ialah kuasa mutlak Buapak Delapan Kampung Waris Biduanda Nan Dua Carak: empat kampung dari Carak Lela Maharaja dan empat kampung dari Carak Sedia Raja, dengan restu Ibu Soko Delapan Kampung.
“Undang Luak Sungai Ujong, Undang Luak Jelebu, Undang Luak Johol dan Undang Luak Rembau hendaklah orang yang dipilih dengan sahnya menurut adat Luak mereka masing-masing.”
Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959, Bab 5(A), seksyen 14(1)
“Bulat Anak Buah menjadikan Buapak, bulat Buapak menjadikan Lembaga, bulat Lembaga menjadikan Undang, dan bulat Undang menjadi Raja Keadilan.”
Perbilangan adat, dipetik dalam Deklarasi 6 Julai 2025
Susunan ini bergerak dari bawah ke atas, dan setiap peringkatnya menuntut kebulatan, iaitu muafakat. Di situlah teras hujah pihak Buapak: pemasyhuran yang tidak lahir daripada kebulatan Buapak bukanlah pemasyhuran yang sah. Deklarasi itu sendiri ditutup dengan pesan lama: “Biar mati Anak, jangan mati Adat.”
Pemasyhuran Yang Dipertikaikan
Bantahan terhadap Abdul Rahim bukan soal peribadi beliau, tetapi soal proses yang membawanya ke kerusi Undang. Enam perkara menjadi teras pertikaian itu.
Beliau bukan calon kampung benih yang dipilih dua kerapatan Buapak; beliau muncul selepas Kampung Pulau diisytiharkan pada 4 Julai 2024, pengisytiharan yang dipersoalkan pihak Buapak sebagai tidak mengikut aturan adat. Sinar Harian ↗
Yang menyempurnakan pemasyhurannya ialah Dato’ Perba Abd. Razak, sedangkan kedudukan Dato’ Perba itu sendiri dipertikaikan; kisah penuhnya dihuraikan dalam seksyen Peranan Dato’ Perba di bawah. Utusan Malaysia ↗
Menurut Deklarasi 6 Julai 2025, dalam kalangan lapan Buapak asal hanya Buapak Kampung Pulau yang menyokongnya; tujuh yang lain, dengan restu tujuh Ibu Soko, menolak dan berpegang pada calon Kampung Tanjung. Deklarasi itu dokumen pendirian satu pihak, dan boleh diteliti dalam kronologi di bawah.
Malah penyokongnya sendiri membangkitkan satu isyarat institusi: surat Setiausaha DKU menulis namanya sebagai Haji Abdul Rahim bin Haji Yasin sahaja, tanpa gelaran YTM, gaya panggilan seorang Undang penuh. Suara TV ↗
Sepanjang hampir dua tahun memegang jawatan, pengiktirafan rasmi istana tidak pernah sempurna: Istiadat Menyalang baginya terus tertangguh, dan pada akhirnya Yang di-Pertuan Besar menzahirkan calon yang lain sebagai Undang ke-22. Sinar Harian ↗
Malah kampung yang menjadi asas tuntutannya pun tidak bersatu di belakangnya: pada 8 Mei 2026, Ibu Soko Tua Waris Perut Kampung Pulau, Rashimah Abu Bakar, mengisytiharkan pemilihannya cacat dari sudut aturan adat dan musyawarah waris, antaranya kerana beliau didakwa tidak meletakkan jawatan Dato’ Shahbandar terlebih dahulu dan isterinya tidak bersuku di Luak Rembau. Perlu dicatat, kem ini bukan penyokong Hassan: waris Kampung Pulau mengangkat calon mereka sendiri dan kemudiannya turut membantah penzahiran 27 Jun. Negeri Kita ↗
“Berkenaan dengan kemelut yang berlaku sepanjang proses pemilihan ini, kami memberi jaminan perkara ini akan diambil tindakan sewajarnya.”
Abdul Rahim Yassin pada majlis pemasyhurannya sendiri, 22 Ogos 2024 (Utusan Malaysia). Kemelut itu diakui wujud sejak hari pertama.
Suara pihak sebelah sana: Dato’-Dato’ Lembaga yang menyokongnya kekal menegaskan Abdul Rahim Undang yang sah. Sinar Harian ↗
Dakwaan Pihak Buapak
Bersama Deklarasi itu, pihak Buapak mengedarkan sebuah lampiran yang menyenaraikan enam belas kesalahan yang didakwa dilakukan Abdul Rahim. Ia merupakan dokumen tuduhan satu pihak dan belum diuji di mana-mana forum bebas, tetapi ia penting untuk memahami kenapa bantahan ini tidak pernah reda. Dakwaannya terbahagi kepada tiga kategori.
Menurut lampiran itu, beliau tidak dipilih oleh Buapak dan Ibu Soko Delapan Kampung sebagaimana diwajibkan oleh adat Rembau, dan tidak melalui kerapatan yang sah. Pemasyhurannya didakwa dibuat bukan di tapak pusaka dan tanpa Keris Pusaka Undang, lambang kebesaran yang menjadi syarat bagi setiap pemasyhuran. Turut didakwa bahawa beliau tidak memenuhi syarat asas calon, termasuk syarat adat bahawa isteri seorang Undang mestilah daripada suku Rembau.
Beliau didakwa memasyhurkan diri sebelum watikah pelantikan daripada Yang di-Pertuan Besar dikeluarkan, menggunakan gelaran YTM Dato’ Undang tanpa watikah, dan meneruskan majlis kerjan pada 14 September 2024 walaupun belum mendapat perkenan Tuanku.
Pemasyhurannya didakwa disempurnakan oleh Dato’ Perba yang telah diberhentikan menurut adat sebelum majlis itu (kisahnya dalam seksyen berikutnya). Buapak yang membantah didakwa dipecat dan digantikan dengan pelantikan baharu yang disyaratkan untuk menyokong Abdul Rahim, manakala Buapak dan Ibu Soko asal didakwa dihalang memasuki Balai Undang.
Perhatikan apa yang menghubungkan ketiga-tiga kategori ini: perkenan Yang di-Pertuan Besar. Dalam kerangka pihak Buapak sendiri, kebulatan Buapak memilih, tetapi watikah Tuanku ialah meterai yang menyempurnakan seorang Undang.
Semua yang dinyatakan di atas ialah dakwaan pihak Buapak dalam dokumen mereka sendiri. Pihak Abdul Rahim dan Dato’-Dato’ Lembaga yang menyokongnya menolak keseluruhan naratif ini dan kekal menegaskan bahawa pemasyhuran beliau sah.
Pemasyhur Yang Dipertikaikan
Di tengah kemelut ini berdiri seorang pemasyhur: Dato’ Perba Abd. Razak, yang mempengerusikan jawatankuasa pemilihan dan menyerahkan keris pada pemasyhuran Abdul Rahim. Persoalannya: dengan kuasa apa?
Menurut pihak Buapak, beliau telah diberhentikan menurut adat berkuat kuasa 7 Ogos 2024, dua minggu sebelum majlis pemasyhuran itu. Tarikh itu bukan lagi dakwaan dalaman semata: laporan Malaysiakini pada Julai 2026 merekodkan pemecatan beliau berkuat kuasa 7 Ogos 2024, serta pemecatan dua Dato’ Lembaga lain pada 12 dan 16 Ogos 2024, dan pemecatan itu kini dikuatkuasakan di bawah Undang yang baharu. Malaysiakini ↗
Lampiran pihak Buapak menyenaraikan tujuh belas kesalahan yang didakwa dilakukan beliau, antaranya memecat Buapak yang membantah tanpa melalui proses adat, dengan notis pemecatan didakwa ditampal di pintu masuk masjid; melantik Buapak gantian dengan syarat menyokong Abdul Rahim; mengarahkan Buapak baharu melantik Ibu Soko baharu sedangkan kuasa itu, menurut mereka, hak mutlak Ibu Soko; meneruskan surat kuning selepas didakwa hilang kuasa; dan mengenepikan keputusan dua kerapatan yang memilih Kampung Tanjung.
Pihak Razak menolak keseluruhannya. Bagi mereka, pemecatan itu tidak sah dan Hassan “sendiri bukan Undang yang sah kerana tidak dilantik oleh Majlis Dato’-Dato’ Lembaga Luak Rembau”. Pertikaian ini kini sebahagian daripada rangkaian kes yang lebih besar di mahkamah.
Kronologi
Peristiwa Luak Rembau, berserta detik takhta yang melibatkan luak ini. Kronologi penuh krisis ada di halaman utama.
Undang Luak Rembau ke-21 mangkat. Proses pemilihan Undang ke-22 bermula menurut adat Luak Rembau, dan giliran menentukan kampung benih menjadi persoalan pertama.
Dalam istiadat kerapatan, majoriti Buapak Delapan Kampung bersetuju giliran menyandang pusaka Undang ke-22 jatuh kepada Kampung Tanjung. Namun pada 4 Julai 2024, Kampung Pulau pula diisytiharkan sebagai kampung benih, satu keputusan yang dipersoalkan pihak Buapak sebagai tidak mengikut aturan adat; mereka meminta siasatan DKU dan pejabat Menteri Besar.
Sumber berita Baca di Sinar Harian ↗Abdul Rahim Yassin dimasyhurkan sebagai Undang Luak Rembau ke-22 di Balai Undang, dan pemasyhuran itu disiarkan di portal rasmi kerajaan. Pihak Buapak dan Ibu Soko Delapan Kampung tidak mengiktirafnya; mereka berpegang pada keputusan kerapatan yang memilih Kampung Tanjung dan mengangkat Hassan Ab Hamid sebagai calon. Luak Rembau berdepan dua penuntut bagi satu kerusi.
Sumber berita Baca di Utusan Malaysia ↗Writ yang mempersoalkan pengisytiharan kampung benih dibatalkan Mahkamah Tinggi Seremban: mahkamah memutuskan ia tiada bidang kuasa atas adat dan istiadat Negeri Sembilan. Keputusan ini selari dengan duluan Mahkamah Persekutuan 1981 bahawa pemilihan Undang bukan urusan mahkamah, dan pertikaian kekal tidak selesai dalam ranah adat.
Sumber berita Baca di Anak Nogori ↗Kelewatan pengiktirafan rasmi (Istiadat Menyalang) Undang Luak Rembau ke-22 dan kemelut dalaman Luak Sungai Ujong memanaskan hubungan Istana–Undang.
Dalam kerapatan adat di Kampung Tanjung, tujuh daripada lapan Buapak, dengan restu tujuh daripada lapan Ibu Soko, menurunkan tandatangan pada satu deklarasi: membantah pengesahan Abdul Rahim yang dibuat dua hari sebelumnya, menegaskan kuasa memilih kampung benih terletak pada Buapak Delapan Kampung, dan mengesahkan Hassan Ab Hamid sebagai Undang ke-22 pilihan mereka. Deklarasi ini dokumen pendirian satu pihak; pihak Abdul Rahim kekal menegaskan kedudukannya sah.
Deklarasi Buapak dan Ibu Soko Delapan Kampung Waris Biduanda Nan Dua Carak, diisytiharkan di Kampung Tanjung, Rembau, 6 Julai 2025. Dokumen pendirian pihak Buapak; dipaparkan sebagai rekod primer.
Undang Yang Empat, iaitu Mubarak (Sungai Ujong), Maarof Mat Rashad (Jelebu), Muhammad Abdullah (Johol) dan Abdul Rahim Yassin (Rembau), mengisytiharkan Tuanku Muhriz dilucutkan “berkuat kuasa serta-merta” (dibacakan oleh Mubarak) dan menamakan Tunku Nadzaruddin sebagai pengganti. Dua penandatangan berstatus dipertikai: Mubarak yang sudah dipecat, dan Abdul Rahim yang belum melengkapkan Istiadat Menyalang. Disiar langsung di Facebook.
Sumber berita Baca di Malay Mail ↗Ibu Soko Tua Waris Perut Kampung Pulau, Rashimah Abu Bakar, mewakili anak waris yang membantah, mengisytiharkan pemilihan Abdul Rahim cacat dari sudut aturan adat dan musyawarah waris: proses didakwa tidak mendapat persetujuan menyeluruh, calon tidak meletakkan jawatan Dato’ Shahbandar terlebih dahulu, dan isterinya tidak bersuku di Luak Rembau. Sehari kemudian beliau mendesak elaun adat Razak, Rahim dan Lembaga dihentikan serta Balai Undang ditutup. Kampung benih yang menjadi asas tuntutan Rahim itu sendiri tidak bersatu di belakangnya: waris Kampung Pulau telah mengangkat calon lain, Hishamuddin Abu Hassan, sejak September 2025, dan kem ini kemudiannya turut membantah penzahiran Hassan.
Sumber berita Baca di Negeri Kita ↗Tuanku Muhriz mengzahirkan Undang baharu di dua luak yang berkrisis: Muhammad Faris Johari (Undang Sungai Ujong ke-11) dan Hassan Ab Hamid (Undang Rembau ke-22). Di Rembau, ini mengatasi Abdul Rahim Yassin, yang pemilihannya disifatkan cacat adat oleh Ibu Soko Tua. Kedua-dua pelantikan baharu ini sendiri dibantah puak adat saingan yang mengangkat calon lain (Abdul Rahman Limat di Sungai Ujong; penyokong Abdul Rahim di Rembau).
Sumber berita Baca di FMT ↗Dua hari selepas penzahiran Hassan, Pejabat Daerah dan Tanah Rembau mengeluarkan arahan supaya Kediaman Rasmi dan Balai Undang Luak Rembau dikosongkan berkuat kuasa serta-merta, bagi penyerahan kepada penyandang yang baru dizahirkan. Peguam Abdul Rahim membantah arahan itu dan menegaskan anak guamnya masih Undang yang sah kerana katanya tiada keputusan rasmi DKU memecatnya.
Sumber berita Baca di Sinar Harian ↗Di bawah Undang Rembau yang baharu, pemecatan Dato’ Perba Abd. Razak (berkuat kuasa 7 Ogos 2024) serta dua Dato’ Lembaga lain (12 dan 16 Ogos 2024) dikuatkuasakan. Tarikh 7 Ogos 2024 itu signifikan: ia dua minggu sebelum Razak menyempurnakan pemasyhuran Abdul Rahim. Pihak Razak mempersoalkan tindakan itu dan menegaskan Hassan bukan Undang yang sah kerana tidak dilantik Majlis Dato’-Dato’ Lembaga.
Sumber berita Baca di Malaysiakini ↗Mahkamah Tinggi Seremban (Hakim Roz Mawar Rozain) membenarkan Setiausaha DKU Raja Norazli Raja Nordin dan DKU memulakan prosiding komital (penghinaan mahkamah) terhadap enam pembesar yang didakwa melanggar injunksi interim 5 Jun: keempat-empat Undang pengisytiharan 19 April, Tunku Besar Tampin dan Shahbandar Sungai Ujong. Daripada empat permohonan komital, hanya dua dibenarkan, iaitu bagi tindakan selepas injunksi 5 Jun dikeluarkan. Dalam alasan penghakimannya, mahkamah menegaskan keputusan ini bermaksud kes prima facie wujud, bukan sabitan; isu perlembagaan dan pembelaan kekal terbuka. Permohonan mereka menangguhkan prosiding ditolak; perbicaraan substantif ditetapkan pada 28 Julai, empat hari sebelum PRN.
Sumber berita Baca di Sinar Harian ↗A court order remains binding unless and until it is set aside by a court of competent jurisdiction. Parties are therefore not entitled to decide for themselves whether an order ought to be obeyed.
Hakim Roz Mawar Rozain, alasan keputusan, dipetik The Edge (9 Julai 2026)
Alasan penghakiman Mahkamah Tinggi Seremban, 8 Julai 2026, muka 25 (salinan awam boleh dibeli daripada mahkamah). Penanda kuning ialah penekanan editorial pada perenggan [45] dan [46].
Perbicaraan substantif komital yang dijadualkan hari ini ditangguhkan oleh Hakim Roz Mawar Rozain, dan 28 September kemudiannya disenaraikan sebagai pengurusan kes, selepas pihak pembesar memohon kepada Mahkamah Rayuan untuk menggantung prosiding Mahkamah Tinggi; permohonan penggantungan itu didengar pada 29 Julai. Pada hari yang sama, DKU memfailkan permohonan hina mahkamah baharu terhadap enam individu itu kerana didakwa mengelak menerima dokumen mahkamah. Kesannya: PRN 1 Ogos berlangsung tanpa sebarang keputusan komital.
Sumber berita Baca di Utusan Malaysia ↗Panel tiga hakim Mahkamah Rayuan yang diketuai Azhahari Kamal Ramli membenarkan permohonan enam pembesar menggantung prosiding komital sementara rayuan mereka terhadap keputusan 8 Julai didengar dan diputuskan. Pengurusan kes ditetapkan pada 30 Julai bagi menetapkan tarikh pendengaran rayuan. Injunksi interim 5 Jun kekal berkuat kuasa.
Sumber berita Baca di FMT ↗Sehari sebelum PRN, mesyuarat DKU yang dipengerusikan Tuanku Muhriz membuat tiga keputusan besar. Pertama, DKU merakamkan pengiktirafan Undang baharu Sungai Ujong (Muhammad Faris Johari) dan Rembau (Hassan Ab Hamid). Kedua, DKU menerima muafakat waris tiga jurai Perut Kemin dan mengisytiharkan kerusi Undang Luak Jelebu kosong, dengan pemecatan Maarof Mat Rashad atas kesalahan adat berkuat kuasa 31 Mei 2023, dan apa-apa tindakannya selepas tarikh itu hendaklah dianggap tidak sah, termasuk, mengikut logik keputusan itu, tandatangannya pada pengisytiharan 19 April. Ketiga, Dato’ Shahbandar Sungai Ujong dilucutkan jawatan berkuat kuasa 30 Julai 2026; perutusan DKU 4 Oktober memperincikan bahawa Badarudin Abdul Khalid terhenti melalui Luruh Pusaka yang diisytiharkan anak waris dan Ibu Soko Waris di Ayer, diperakui Dewan pada 31 Julai.
Sumber berita Baca di Sinar Harian ↗Perutusan Dewan Keadilan dan Undang Negeri Sembilan berhubung Persidangan Khas 31 Julai 2026, bertarikh 1 Ogos 2026. Muka 2 sahaja yang tersedia. Dokumen rasmi, dipaparkan sebagai rekod primer.
DKU dan Setiausahanya Raja Norazli memohon mencelah semakan kehakiman itu (difailkan 6 Ogos), diikuti Undang Luak Sungai Ujong Muhammad Faris Johari dan Undang Luak Rembau Hassan Ab Hamid, atas alasan kepentingan langsung kerana Tuanku Muhriz ialah Pengerusi DKU. DKU menegaskan tiada pengisytiharan yang memaparkan tandatangan Undang dan Menteri Besar seperti yang disyaratkan Perkara X(2) pernah dikeluarkan. Buat pertama kalinya, Undang semasa tampil di mahkamah membela kedudukan Yamtuan. Permohonan kebenaran ditetapkan untuk didengar pada 7 Oktober di hadapan Hakim Norliza Othman.
Sumber berita Baca di FMT ↗Panel tiga hakim Mahkamah Rayuan yang diketuai Alwi Abdul Wahab menangguhkan keputusan rayuan enam pembesar terhadap prosiding komital, dengan pengurusan kes secara e-review ditetapkan pada 14 September bagi menetapkan tarikh keputusan. Isu teras rayuan itu ialah sama ada Mahkamah Tinggi atau Mahkamah Khas yang mempunyai bidang kuasa. Perbicaraan komital yang ditetapkan pada 28 September bergantung pada keputusan ini.
Sumber berita Baca di Utusan Malaysia ↗Pihak Undang memaparkan surat cara itu kepada media di Galeri Diraja Tuanku Jaafar pada malam 8 September. Pada petang yang sama, Ismail Lasim membuat laporan polis, dan keesokannya mengeluarkan kenyataan media bahawa dokumen itu ditandatangani tanpa rela hati dan secara paksaan. Dalam kenyataan yang sama, kerajaan negeri merujuk Perkara 71 Perlembagaan Persekutuan yang menjamin hak dan kedudukan Raja, dan memaklumkan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri Bil. 5 yang bersidang pada 8 September membincangkan penubuhan Jawatankuasa Pendamai. Pada hari yang sama, Undang Luak Sungai Ujong dan Undang Luak Rembau masing-masing mengeluarkan kenyataan menolak proklamasi itu; Undang Rembau turut menegaskan Abdul Rahim Yassin tiada mandat mahupun kapasiti mewakili Luak Rembau, dan bahawa apa-apa proses menyentuh takhta yang memintas penyandang sah Undang Luak Rembau adalah tidak lengkap.
Sumber berita Baca di Sinar Harian ↗Kenyataan Media Menteri Besar Negeri Sembilan (9 September 2026), Kenyataan Media Undang Luak Sungai Ujong (9 September 2026), dan Pendirian Luak Rembau oleh Undang Luak Rembau ke-22 (9 September 2026). Dokumen rasmi, dipaparkan penuh sebagai rekod primer.
Dalam sidang khas pada hujung minggu, Dewan Keadilan dan Undang menegaskan Tuanku Muhriz kekal sebagai Yang di-Pertuan Besar yang sah dan Yang di-Pertua Dewan, dan pengisytiharan 19 April cacat sejak awal. Tiga alasan diberikan: tiga daripada empat penandatangan tidak memegang jawatan Undang pada tarikh itu menurut adat luak masing-masing; tiada siasatan di bawah Perkara X(1) pernah dijalankan; dan keengganan Menteri Besar menandatangani pada 20 April menyebabkan proklamasi itu luput, sehingga tandatangan Menteri Besar yang baharu tidak memulihkan kecacatan asalnya. Kenyataan itu menambah satu hujah yang tajam: seorang Menteri Besar yang baharu tidak boleh melaksanakan semula suatu fungsi yang telah pun dilaksanakan, kerana jika boleh, setiap pertukaran Menteri Besar akan menghidupkan semula proklamasi yang sama tanpa kesudahan. DKU turut menyifatkan tindakan enam individu pada 5 September sebagai derhaka, mengarahkan pegawai kerajaan mengabaikan dokumen itu, dan mengarahkan Setiausaha Dewan membuat laporan polis. Dewan turut menyenaraikan penyandang semasa: Sungai Ujong, Rembau dan Johol berisi, manakala Undang Luak Jelebu dan Dato’ Shahbandar Sungai Ujong kekal kosong. Mengenai cadangan Kerajaan Negeri menubuhkan Jawatankuasa Pendamai, Dewan berpendirian persoalan adat diperuntukkan kepadanya oleh Perkara XVI dan fungsi itu tidak boleh diwakilkan, dikongsi atau dikemukakan untuk pendamaian.
Sumber berita Baca di RTM ↗Kenyataan Media Dewan Keadilan dan Undang Negeri Sembilan Darul Khusus, sidang khas 13 September 2026, kenyataan bertarikh 14 September 2026. Dokumen rasmi, dipaparkan penuh sebagai rekod primer.
Dua warkah bertarikh 30 September atas nama Tunku Nadzaruddin, sebagai Yang di-Pertuan Besar dan mewakili Pembesar Memerintah, termaktub di Istana Serting. Warkah kepada Peguam Negara (ISST/100 Bil.(1)) meminta beliau mengambil maklum kedudukan Tunku Nadzaruddin sebagai Raja, menasihati Percetakan Nasional supaya menggantung kuat kuasa Warta N.S. P.U. 18 dengan segera, dan memastikan sebarang warta atas nama Yang di-Pertuan Besar selepas ini hanya diterbitkan dengan pengesahan pihak yang diberi kuasa oleh mereka. Warkah kepada Ketua Setiausaha Negara (ISST/100 Bil.(3)) menyokong keputusan kerajaan negeri pada 22 September untuk tidak lagi menerima penugasan Setiausaha Kerajaan Negeri, dan meminta pegawai itu ditarik balik serta calon pengganti dipersembahkan kepada Tunku Nadzaruddin terlebih dahulu, sambil menyatakan langkah itu bukan tindakan tatatertib dan kuasa pelantikan kekal pada Suruhanjaya Perkhidmatan Awam. Kedua-dua warkah menyatakan Tuanku Muhriz tidak lagi memegang takhta sejak 19 April 2026 dan proklamasi disempurnakan secara pentadbiran pada 3 Ogos 2026. Ia ditandatangani dengan persetujuan Mubarak Thahak sebagai Undang Luak Sungei Ujong, Maarof Mat Rashad sebagai Undang Luak Jelebu, Muhammed Abdullah, Undang Luak Johol, Abdul Rahim Yasin sebagai Undang Luak Rembau, dan Tunku Besar Tampin. Sebagai perbandingan, DKU pada 14 September menyatakan tiga daripada empat Undang itu tidak memegang jawatan menurut adat luak masing-masing, dan Peguam Negara pada 26 September menyatakan pembatalan pelantikan Exco sah.
Warkah atas nama Tunku Nadzaruddin ibni Almarhum Tuanku Jaafar kepada Peguam Negara (ISST/100 Bil.(1)) dan kepada Ketua Setiausaha Negara (ISST/100 Bil.(3)), 30 September 2026, termaktub di Istana Serting. Dokumen pihak yang mengeluarkannya, dipaparkan penuh supaya pembaca menilai sendiri.
Atas arahan Dewan, Setiausaha Dewan Keadilan dan Undang mengeluarkan perutusan 17 muka bagi menjawab satu dokumen bertarikh 2 Oktober oleh pihak Undang Yang Empat dan dua warkah 30 September. Rekod Dewan yang dibentangkan: sidang 5 Mac 2026, yang didakwa dokumen itu sebagai tempat penyiasatan Perkara 10 dijalankan, berlangsung sejam dari 10 hingga 11 pagi termasuk urusan lain, tanpa penyiasatan direkodkan, tanpa notis atau peluang didengar kepada Tuanku Muhriz, dan tanpa minit atau dapatan dalam simpanan Setiausaha; afidavit Undang Johol pada 17 Julai 2026 dalam kes WA-25-201-07/2026 tidak menyebut penyiasatan itu. Bagi sidang 17 April, perkara yang dibawa ialah aduan Ibu Soko dan Waris Klana Hulu yang telah memberhentikan Mubarak melalui surat bertarikh 13 Mei 2025; Tuanku menegaskan tiada ahli Dewan, termasuk baginda sendiri, berkuasa menyokong atau menolak keputusan luak, dan minit merekodkan tiada bantahan seterusnya apabila keputusan menerima pemberhentian itu diumumkan. Perutusan menegaskan teks Jawi Perkara 10 menyebut penyiasatan yang secukupnya dan sepenuhnya, bukan sekadar pertanyaan, dan bahawa hanya seorang Raja bagi negeri ini. Ia mencatat bahawa Ismail Lasim, 17 hari selepas tandatangan 3 Ogos yang didakwa, hadir selaku Menteri Besar dalam sidang Dewan pada 20 Ogos yang dipengerusikan Tuanku Muhriz dan memberi taklimat pembangunan negeri. Sidang Khas 5 September dinyatakan bukan sidang Dewan, dan Setiausaha Dewan, Raja Norazli Raja Nordin, dilaporkan menerima surat pelucutan jawatan daripada Tunku Nadzaruddin sekitar 17 September, yang dirujuk Dewan kepada peguam. Dewan menyifatkan pengeluaran warkah 30 September sebagai perbuatan derhaka yang boleh membawa kepada kesalahan jenayah di bawah Kanun Keseksaan, dan memohon PDRM serta Jabatan Peguam Negara menyiasat. Itu pandangan dan permohonan Dewan; tiada pertuduhan dilaporkan setakat ini.
Perutusan Rasmi Setiausaha Dewan Keadilan dan Undang Negeri Sembilan Darul Khusus, dikeluarkan atas arahan Dewan, 4 Oktober 2026 bersamaan 21 Rabiulakhir 1448H, 17 muka. Dokumen rasmi, dipaparkan penuh sebagai rekod primer.
Empat pemohon menarik balik permohonan semakan kehakiman di Mahkamah Tinggi Kuala Lumpur (WA-25-201-07/2026), iaitu permohonan yang difailkan pada 17 Julai bagi mendapatkan mandamus memaksa Menteri Besar menandatangani proklamasi pelucutan Tuanku Muhriz, deklarasi bahawa pengisytiharan 19 April sah, dan pengisytiharan Tunku Nadzaruddin sebagai Yamtuan ke-12. Peguam pemohon memberitahu mahkamah beliau diarahkan menghentikan permohonan itu, tanpa memberikan sebab. Hakim Norliza Othman membenarkan penarikan dan menghalang mereka memfailkan permohonan baharu atas perkara yang sama. Mahkamah memerintahkan kos RM10,000 kepada setiap satu daripada empat pencelah: Undang Luak Sungai Ujong Muhammad Faris Johari, Undang Luak Rembau Hassan Ab Hamid, Dewan Keadilan dan Undang, serta Setiausahanya Raja Norazli Raja Nordin. Tiada kos diperintahkan kepada Menteri Besar atau Kerajaan Negeri Sembilan. Peguam pencelah berhujah permohonan itu merupakan forum shopping dan penyembunyian fakta material kerana pemohon tidak mendedahkan prosiding yang sudah berjalan di Mahkamah Tinggi Seremban. Dua perkara perlu dicatat. Pertama, permohonan mandamus itu sendiri mengandungi satu pengakuan, iaitu tanpa tandatangan Menteri Besar proklamasi 19 April belum sempurna, dan penarikan tanpa kebebasan memfail semula menutup jalan itu. Kedua, kes ini masih aktif pada 10 Ogos apabila pengurusan kes diadakan dan tarikh 7 Oktober ditetapkan, iaitu seminggu selepas tarikh tandatangan 3 Ogos yang didakwa menyempurnakan proklamasi itu.
Sumber berita Baca di FMT ↗Selepas pengurusan kes secara e-review pada 19 Oktober, Mahkamah Rayuan dijadualkan memutuskan notis usul dalam rayuan enam pembesar berkaitan prosiding komital. Isu terasnya ialah bidang kuasa: sama ada Mahkamah Tinggi atau Mahkamah Khas yang berhak mendengar kes ini. Keputusan itu akan menentukan sama ada prosiding komital dan saman pemula yang menuntut minit Sidang Khas 17 April diteruskan di Mahkamah Tinggi Seremban.
Watak Luak
Watak yang kisahnya diperincikan pada halaman ini. Watak peringkat takhta ada di halaman utama krisis.
Penuntut kerusi Undang Luak Rembau ke-22 (2024-2026)
Dimasyhurkan di Balai Undang pada 22 Ogos 2024 dan disahkan DKU pada Julai 2025, tetapi dibantah Buapak dan Ibu Soko Delapan Kampung. Penzahiran Hassan Ab Hamid pada 27 Jun 2026 mengatasinya; beliau menegaskan masih sah dan kini antara enam pembesar yang berdepan prosiding komital.
Undang Luak Rembau ke-22
Calon Kampung Tanjung yang dipilih menurut kerapatan Buapak Delapan Kampung. Dizahirkan Tuanku Muhriz sebagai Undang Rembau ke-22 di Istana Besar Seri Menanti pada 27 Jun 2026, dan kerajaan negeri melaksanakan keputusan itu.
Pemasyhur Abdul Rahim; kedudukannya dipertikaikan
Mempengerusikan jawatankuasa pemilihan dan memasyhurkan Abdul Rahim pada 22 Ogos 2024. Pihak Buapak mendakwa beliau telah diberhentikan berkuat kuasa 7 Ogos 2024, dua minggu sebelum majlis itu; pemecatan itu kini dikuatkuasakan di bawah Undang baharu, dan beliau mempersoalkannya.
Jalan Penyelesaian
Menurut kronologi yang disusun pihak Buapak, jalan keluar bagi kemelut ini dicari bukan di mahkamah, yang telah pun enggan campur tangan, tetapi melalui saluran adat dan istana, peringkat demi peringkat.
Sepanjang 2025, puluhan surat representasi, memorandum dan bantahan rasmi dikemukakan kepada Balai Undang, DKU dan Kerajaan Negeri, mempersoalkan kesahihan proses yang membawa kepada pengesahan Abdul Rahim.
Menurut kronologi itu, sebuah panel penyiasatan khas yang bebas ditubuhkan atas titah Tuanku Muhriz pada Oktober 2025. Buapak Delapan Kampung memberi keterangan pada 19 November 2025 dan menegaskan keputusan dua kerapatan yang memilih Kampung Tanjung adalah sah, muktamad dan mengikat menurut Adat Perpatih.
Persidangan DKU pada 5 Mac 2026 sepatutnya mendengar dapatan siasatan itu. Menurut kronologi pihak Buapak, pembentangan tidak dapat diteruskan apabila Undang Jelebu, Undang Johol dan bekas Undang Sungai Ujong meninggalkan persidangan sebelum ia bermula. Enam minggu kemudian, kumpulan yang sama mengisytiharkan pelucutan Tuanku Muhriz.
Pada 25 Jun 2026, Dato’-Dato’ Lembaga dan Buapak Delapan Kampung mengadap Tunku Ali Redhauddin di Istana Besar Seri Menanti memohon perkenan bagi tarikh penzahiran. Keesokan harinya, Istiadat Menyalang disempurnakan: perjalanan melalui Bukit Miku ke Luak Gunung Pasir mengikut laluan yang diwarisi turun-temurun, dan Istiadat Mengasah Parang, lambang ketajaman fikiran dan ketegasan dalam menegakkan keadilan.
Pada 27 Jun 2026, Tuanku Muhriz menzahirkan Hassan Ab Hamid sebagai Undang Luak Rembau ke-22 di Istana Besar Seri Menanti, dalam majlis yang dihadiri Menteri Besar Aminuddin Harun dan barisan exco kerajaan negeri. Dalam titahnya, baginda menyifatkan pelantikan itu sebagai amanah yang lahir daripada permuafakatan adat.
Perhatikan bezanya dengan pengisytiharan 19 April: di Rembau, setiap peringkat ditempuh sehingga sempurna, daripada kerapatan sehinggalah watikah. Itulah cara adat menyelesaikan pertikaian besar.
Kerajaan negeri melaksanakan keputusan itu: dua hari kemudian, Pejabat Daerah dan Tanah Rembau mengarahkan Balai Undang dan Kediaman Rasmi dikosongkan serta-merta untuk penyandang baharu. Pada 31 Julai 2026, DKU turut merakamkan pengiktirafan Hassan sebagai Undang Rembau ke-22.
Penzahiran ini berlaku dua bulan selepas pengisytiharan 19 April. Sepanjang tempoh itu, Tuanku Muhriz terus menjalankan fungsi Yamtuan, dan jentera kerajaan negeri terus melaksanakan keputusan baginda.
Bantahan belum tamat: pihak Abdul Rahim menegaskan beliau masih Undang yang sah, beliau antara enam pembesar yang berdepan prosiding komital, dan pemecatan Dato’ Perba serta dua Dato’ Lembaga (berkuat kuasa Ogos 2024) yang kini dikuatkuasakan turut dipersoalkan pihaknya.
Kaitan Dengan Krisis Takhta
Abdul Rahim ialah salah seorang daripada empat Undang yang menandatangani pengisytiharan 19 April, ketika kedudukannya sendiri sebagai Undang Rembau sedang dipertikaikan dari dalam luak. Corak yang sama berulang di Sungai Ujong. Soal kesahihan penandatangan inilah antara isu teras krisis takhta.
Pada 9 September 2026, Undang Rembau ke-22 mengeluarkan pendirian rasmi Luak Rembau terhadap surat cara proklamasi itu. Dua perkara ditegaskan. Pertama, Abdul Rahim Yassin tiada mandat dan tiada kapasiti mewakili Luak Rembau, jadi apa-apa tindakan atas nama Undang Luak Rembau tidak sah dan tidak mengikat luak. Kedua, Luak Rembau ialah satu daripada Luak Yang Empat, maka apa-apa proses menyentuh takhta yang memintas penyandang sah Undang Luak Rembau adalah tidak lengkap dan tidak sempurna. Hujah itu kemudiannya selari dengan pandangan Jabatan Peguam Negara bahawa komposisi Undang Yang Empat tidak lengkap pada masa yang material.