Adat Perpatih Rujukan Warisan Negeri Sembilan
Masyarakat & Adat

Pantang Larang & Sumbang

Dalam Adat Perpatih, 'sumbang' bermaksud perbuatan yang janggal atau memalukan kerana melanggar adat. Bentuknya yang paling berat di Negeri Sembilan ialah berkahwin sesama suku.

Sumbang ialah sikap atau perbuatan yang tidak sesuai dengan etika adat, janggal, kurang sopan, atau memalukan suku dan kaum. Dalam konteks Negeri Sembilan, bentuk sumbang yang paling berat dan paling jelas didokumenkan ialah perkahwinan sesama suku.

Mengapa berkahwin sesama suku dilarang

Kerana semua anggota satu suku dikira berasal daripada satu nenek moyang perempuan yang sama, mereka dianggap seketurunan. Maka Adat Perpatih bersifat eksogami: seseorang mesti berkahwin dengan pasangan daripada suku yang berbeza. Larangan ini terbahagi kepada dua peringkat:1

  • Sumbang sewaris, berkahwin sesama suku.
  • Sumbang sekadim, yang lebih berat: berkahwin dalam kalangan suku yang sama dengan ahli "seperut" (jurai keluarga rapat).

Hukuman bagi kesalahan ini dinamakan Hukum Kahar. Pada zaman dahulu hukumannya berat, pelakunya boleh dihalau daripada suku, kehilangan kedudukan dan pusaka, dan dalam riwayat lama dikenakan hukuman bunuh; tempat pengebumian mereka dikenali sebagai "Jerat Sumbang".1 Bagi pendamaian/pengampunan adat pula, antara syaratnya ialah menyediakan kira-kira 50 gantang beras, wang tunai RM14, dan seekor kerbau atau lembu untuk kenduri.1

Larangan adat, bukan larangan syarak

Penting dibezakan: larangan berkahwin sesama suku ialah peraturan adat, bukan tuntutan syarak. Jabatan Mufti Negeri Sembilan menjelaskan bahawa dari sudut Islam, nikah sesama suku dibolehkan asalkan pasangan itu bukan mahram, manakala adat melarangnya kerana bimbang menimbulkan musibah dan kerana memelihara susunan kekeluargaan suku.2 Ini contoh jelas bagaimana adat dan syarak kadangkala bertemu pada perkara berbeza, dan masyarakat adat memilih untuk berpegang pada kedua-duanya.

Pantang larang dan adab sebegini sebahagian daripada falsafah "hidup beradat" yang lebih luas, adat mengatur tatatertib moral, kepatuhan kepada undang-undang, dan kesahan sesuatu tindakan dalam masyarakat.3

"Sumbang Duo Baleh", warisan Minangkabau

Anda mungkin pernah terjumpa senarai "Sumbang Dua Belas" (Sumbang Duo Baleh), dua belas adab khusus untuk perempuan, seperti sumbang duduak, tagak (berdiri), jalan, kato (berkata), caliak (memandang), pakai, karajo (kerja), tanyo, jawek (menjawab), bagaua (bergaul), kurenah, dan lain-lain. Senarai ini sebenarnya ialah kod etika perempuan Minangkabau (Sumatera Barat), dan sering diterbitkan dalam jurnal akademik Indonesia.56

Senarai dua belas itu pun tidak tetap, sumber berbeza memberikan susunan yang sedikit berlainan (ada yang memasukkan sumbang diam dan menggugurkan sumbang makan, misalnya), tetapi sepakat pada teras yang sama: duduk, berdiri, berkata, memandang, berpakaian, kerja, bertanya, menjawab, bergaul dan kurenah.56

Catatan keseimbangan: jangan dicampur aduk

Setakat kajian yang dapat disemak, tiada sumber Negeri Sembilan yang mengekod "sumbang dua belas" jenis mata/mulut/telinga itu sebagai institusi adat tempatan. Maka di laman ini ia dipersembahkan sebagai warisan beretika berakar Minangkabau yang dikongsi, bukan sebagai adat khusus Negeri Sembilan, selari dengan amaran kajian bahawa Adat Perpatih Negeri Sembilan tidak boleh disamakan bulat-bulat dengan Adat Minangkabau.4 Hukuman bunuh bagi sumbang sekadim pula ialah riwayat sejarah yang dilaporkan sumber institusi, bukan amalan masa kini.1

Rujukan

  1. Galeri Diraja Tuanku Ja'afar Negeri Sembilan (2021). Perkahwinan Yang Dilarang di Negeri Sembilan, sumbang sewaris, sumbang sekadim, Hukum Kahar dan denda adat.
  2. Jabatan Mufti Kerajaan Negeri Sembilan (2019). Soal Jawab Munakahat: Nikah sesama suku, kedudukan adat berbanding hukum syarak.
  3. Portal Rasmi Kerajaan Negeri Sembilan. Pengenalan Adat Perpatih, prinsip hidup beradat, susunan kepimpinan dan sifat adat yang boleh berubah.
  4. Shamsuddin Ahmad, Kamarul Afizi Kosman, Syukri Yeoh Abdullah & Mohd Nazim Abdul Gaman (2019). Teras Adat Perpatih Negeri Sembilan sebagai Satu Keunikan Identiti Warisan Bangsa. Asian Journal of Environment, History and Heritage (AJEHH), 3(2): 271–278.
  5. Morelent, Y., Isnanda, R., Gusnetti & Fauziati, P. (2022). Pembentukan Karakter dan Implementasi Budaya Perempuan Minang melalui Aturan Sumbang Duo Baleh. Jurnal Sosial Humaniora dan Pendidikan (JSHP), 6(1): 41–49. (Sumber Minangkabau.)
  6. Qorirah, N. & Indrawati (2025). Kearifan Lokal Perempuan… (Kajian Sumbang Duo Baleh). Jurnal Ilmu Sosial, Politik dan Humaniora (Jurnal ISO), 5(1): 1–10. (Sumber Minangkabau; senarai varian.)

Berkaitan: Wanita & Pusaka (eksogami suku) · Orang Semenda & Mamak · Perbilangan Adat