Adat Negeri Sembilan

Adat Purbakala: adat zaman purba

Sebahagian luak Negeri Sembilan tidak bersandar pada model dua belas suku, sebaliknya pada Adat Purbakala, iaitu adat lama berasaskan waris dan lingkungan, yang namanya termaktub dalam undang-undang tubuh negeri.

Adat Purbakala (atau Adat Zaman Purbakala) merujuk kepada adat lama Negeri Sembilan yang dikatakan diwarisi sejak kira-kira 700 tahun lalu, iaitu sekitar kurun ke-14, sebelum susunan dua belas suku Minangkabau yang biasa difahami orang menjadi kerangka umum.² Ia diamalkan terutamanya di Luak Sungai Ujong dan Jelebu.

Ciri yang membezakannya

Berbeza dengan luak yang bersuku, Adat Purbakala (khususnya di Sungai Ujong) bersandar pada sistem waris: waris Dato' Undang dikatakan berketurunan langsung daripada keluarga Bendahara Kesultanan Johor-Riau-Lingga-Pahang, bukan suku hasil percampuran Minangkabau.⁴ Dato' Lembaga pula memerintah kawasan (lingkungan/jajahan), bukan suku. Susunannya dirakam dalam perbilangan:

Undang memerintah negeri,
Lembaga memerintah lingkungan,
Tua memerintah waris,
Buapak memerintah anak buah. Perbilangan Adat Purbakala Sungai Ujong²

Kerana ia bukan sistem suku, Sungai Ujong juga tidak mempunyai tanah adat; pewarisan harta mengikut hukum faraid.⁵ Sungai Ujong turut memiliki undang-undang Melayu bertulisnya sendiri, iaitu Undang-Undang Sungei Ujong. Sebagai perbandingan, peranan Lembaga di sini setara wakil pemerintah di negeri lain (Orang Besar di Perak/Selangor, Orang Kaya di Pahang).²

Termaktub dalam Undang-Undang Tubuh Negeri Sembilan 1959

Yang menarik, "adat zaman purbakala" bukan sekadar istilah lisan; ia dipelihara secara nyata dalam undang-undang tubuh negeri. Berikut fasal-fasal UUTK 1959 yang menyentuh adat, dengan penjelasan ringkas setiap satu.¹

Fasal 7: Yang di-Pertuan Besar dipilih mengikut adat istiadat negeri

"(2) Yang di-Pertuan Besar itu hendaklah seorang yang dipilih oleh Undang Luak Sungai Ujong, Undang Luak Jelebu, Undang Luak Johol dan Undang Luak Rembau … mengikut adat istiadat negeri ini." Fasal 7(2), UUTK Kerajaan Negeri Sembilan 1959¹

Maksudnya: takhta dipilih oleh Undang Yang Empat mengikut adat, bukan diwarisi automatik. Fasal 7(3) menambah syarat calon: lelaki Melayu beragama Islam dan berketurunan Raja Radin ibni Raja Lenggang sebelah lelaki.

Fasal 14: Undang dipilih dan diberhentikan menurut adat luak

"(1) Undang Luak Sungai Ujong … hendaklah orang-orang yang dipilih dengan sahnya menurut adat luak mereka masing-masing." … "(3) Apabila ada seseorang Undang … diberhentikan memegang pesaka mengikut adat luaknya … hendaklah dibayar … elaun bulanan selama usianya …" Fasal 14(1) & 14(3), UUTK Kerajaan Negeri Sembilan 1959¹

Maksudnya: siapa yang menjadi (atau berhenti menjadi) Undang ditentukan oleh adat luak itu sendiri. Bagi Sungai Ujong, itulah Adat Purbakala. Undang yang berhenti pesaka pula dibayar elaun seumur hidup. Fasal 14 inilah paksi kajian kes krisis adat 2026.

Fasal 15: Dato' Shahbandar Sungai Ujong menurut adat Luak Sungai Ujong

"(1) Dato' Shahbandar Sungai Ujong hendaklah seorang yang dipilih dengan sahnya menjadi ketua Waris di Ayer menurut adat Luak Sungai Ujong." Fasal 15(1), UUTK Kerajaan Negeri Sembilan 1959¹

Maksudnya: perlembagaan menyebut khusus jawatan adat Sungai Ujong (ketua Waris di-Ayer) yang dipilih menurut adat Luak Sungai Ujong, pengiktirafan langsung kepada sistem waris Adat Purbakala.

Fasal 16: Dewan Keadilan dan Undang (penasihat adat)

"Hendaklah ada sebuah Dewan Keadilan dan Undang … untuk menasihatkan atas soal-soal berkenaan dengan adat istiadat orang-orang Melayu … dalam Negeri ini …" Fasal 16, UUTK Kerajaan Negeri Sembilan 1959¹

Maksudnya: sebuah majlis rasmi (Inggeris: The Council of the Yang di-Pertuan Besar and the Ruling Chiefs) ditubuhkan khas untuk hal adat istiadat Melayu. Keanggotaannya termasuk YDPB, Undang Yang Empat, Tengku Besar Tampin, Tengku Besar Seri Menanti dan Dato' Shahbandar Sungai Ujong (Fasal 17).

Fasal 32: aturan dan adat zaman purbakala terpelihara

"Dikecualikan sebagaimana yang ada dinyatakan dalam ini, maka Bahagian ini tiadalah menyentuh aturan dan adat Negeri Sembilan zaman purbakala, tetapi aturan dan adat zaman purbakala itu mana-mana yang tidak berlawanan kehendaknya dengan Bahagian ini akan berjalan seperti dahulu juga." Fasal 32, UUTK Kerajaan Negeri Sembilan 1959¹

Maksudnya: perlembagaan negeri sengaja tidak menyentuh susunan dan adat lama (zaman purbakala). Selagi tidak bercanggah, adat purbakala "berjalan seperti dahulu juga", diiktiraf terus berkuat kuasa.

Fasal 70: elaun pembesar adat

"(1) … maka hendaklah dibayar jua: (a) wang elaun Yang di-Pertuan Besar dan Undang Yang Empat serta Tengku Besar Tampin dan lain-lain orang besar kecil, dan gaji Yang di-Pertua Mesyuarat Dewan Negeri." Fasal 70(1)(a), UUTK Kerajaan Negeri Sembilan 1959¹

Maksudnya: kerajaan negeri wajib membayar elaun kepada YDPB, Undang Yang Empat, Tengku Besar Tampin dan pembesar adat lain, sebagai pampasan kerana hilang kuasa mengutip cukai, denda dan zakat selepas zaman British, sekali gus pengakuan rasmi institusi adat.

Sokongan Perlembagaan Persekutuan

UUTK 1959 pula disokong beberapa peruntukan Perlembagaan Persekutuan yang melindungi kedudukan pembesar memerintah dan pembesar adat Negeri Sembilan.⁶

Perkara 71: hak naik takhta dijamin

"(2) Fasal (1) hendaklah, dengan ubah suaian yang perlu, terpakai berhubung dengan seseorang Pembesar Memerintah bagi Negeri Sembilan sebagaimana Fasal itu terpakai bagi Raja sesuatu Negeri." Perkara 71(2), Perlembagaan Persekutuan⁶

Maksudnya: jaminan hak naik takhta dan keistimewaan yang diberi kepada Raja sesebuah negeri turut terpakai kepada Pembesar Memerintah Negeri Sembilan (iaitu Undang), dan pertikaian takhta diputuskan mengikut perlembagaan/adat negeri itu sendiri.

Perkara 160: takrif "Raja" Negeri Sembilan & "undang-undang"

"Raja": (a) berhubung dengan Negeri Sembilan, ertinya Yang di-Pertuan Besar yang bertindak bagi pihak dirinya sendiri dan Pembesar-Pembesar Memerintah… "Undang-undang" termasuklah… apa-apa adat atau kelaziman yang mempunyai kuat kuasa undang-undang… Perkara 160, Perlembagaan Persekutuan⁶

Maksudnya: di Negeri Sembilan, "Raja" bukan satu orang sahaja: ia YDPB bersama Pembesar Memerintah (Undang). Dan adat yang berkuat kuasa diiktiraf sebagai sebahagian "undang-undang" negara.

Perkara 181: kedaulatan & prerogatif kekal

"(1) …kedaulatan, prerogatif, kuasa dan bidang kuasa Raja-Raja dan prerogatif, kuasa dan bidang kuasa Pembesar-Pembesar Memerintah Negeri Sembilan di bawah wilayah-wilayah mereka masing-masing sebagaimana yang telah ada dan dinikmati hingga kini adalah tetap dan tidak terjejas." Perkara 181(1), Perlembagaan Persekutuan⁶

Maksudnya: kuasa dan prerogatif Undang dalam luak masing- masing, yang berasal dari zaman purbakala, kekal dan tidak terjejas oleh persekutuan.

Jadual Kelapan, Perkara 19: tidak boleh dipinda oleh DUN

"(2) Peruntukan yang menyentuh pewarisan takhta dan kedudukan Pembesar-Pembesar Memerintah dan pembesar-pembesar adat Melayu yang seumpamanya tidak boleh dipinda oleh Badan Perundangan Negeri." Jadual Kelapan, Perkara 19(2), Perlembagaan Persekutuan⁶

Maksudnya: kedudukan pembesar memerintah dan pembesar adat Melayu (termasuk pengadaan/pelucutan pangkat & gelaran adat) tidak boleh diubah oleh Dewan Undangan Negeri, satu lapisan perlindungan kepada institusi Adat Purbakala.

Catatan keseimbangan & sumber

Petikan fasal di atas disahkan daripada teks penuh UUTK 1959 (transkripsi Rumi). Hubungan antara adat dan perlembagaan negeri ini turut dikaji secara akademik oleh M. B. Hooker (JMBRAS, 1969).³ Penekanan pada "Adat Purbakala" sebagai identiti tersendiri paling kuat datang daripada institusi adat Sungai Ujong, pihak yang berkepentingan; dalam wacana umum, adat Negeri Sembilan masih kerap dipayungkan sebagai "Adat Perpatih" dengan Sungai Ujong sebagai kes yang paling jauh berbeza. Lihat juga kepelbagaian & asimilasi adat dan cerita Luak Sungai Ujong.

Rujukan

Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959, teks penuh (transkripsi Rumi bersih) disemak. Fasal yang menyentuh adat: Fasal 7 (pilihan YDPB mengikut adat istiadat negeri), Fasal 14 (Undang dipilih & diberhentikan menurut adat luak; elaun), Fasal 15 (Dato' Shahbandar Sungai Ujong menurut adat Luak Sungai Ujong), Fasal 16 (Dewan Keadilan dan Undang), Fasal 32 (aturan & adat zaman purbakala terpelihara) dan Fasal 70 (elaun pembesar adat). Perkataan "Adat Perpatih", "Adat Benar" dan "Minangkabau" tidak muncul langsung dalam teks UUTK.
Perlembagaan Persekutuan Malaysia: Perkara 71 (jaminan hak naik takhta), Perkara 160 (takrif "Raja" bagi Negeri Sembilan & maksud "undang-undang"), Perkara 181 (pemeliharaan kedaulatan & prerogatif), dan Jadual Kelapan Perkara 19 (kedudukan pembesar adat tidak boleh dipinda). Teks dipetik daripada Portal Rasmi Majlis Dato' Lembaga Adat (ruj. 2).
Perlembagaan Persekutuan & Undang-Undang Tubuh Negeri Sembilan, Portal Rasmi Majlis Dato' Lembaga Adat (sumber institusi adat Sungei Ujong). Petikan Fasal 32 & 70 UUTK 1959, Jadual Kelapan Perkara 19, Perkara 71/160/181 Perlembagaan Persekutuan, serta perbilangan Adat Purbakala.
M. B. Hooker (1969). The Relationship Between the Adat and the State Constitutions of Negri Sembilan. Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society (JMBRAS), 42.
Faridzwan Abdul Ghafar (2024). Waris Biduanda di Sungei Ujong Keturunan Bendahara. WadahDBP (Dewan Bahasa dan Pustaka). Waris Sungai Ujong berketurunan Bendahara Johor-Riau-Lingga-Pahang; sistem waris, bukan suku.
Azman Ab Rahman, Tengku Mansur Tengku Zainal Abidin, Lukman Abdul Mutalib et al. (2017). Tahap Kefahaman Masyarakat Terhadap Konsep Tanah Adat dan Undang-Undang Tanah Adat: Kajian di Negeri Sembilan. Malaysian Journal of Syariah and Law (USIM), 5 (khas). Sungai Ujong (Seremban) antara wilayah yang tidak mempunyai tanah adat.

Berkaitan: Luak Sungai Ujong · Johol (Adat Benar) · Pemerintahan · Pengenalan