Struktur Adat

Perut, Suku, Luak, Negeri

Masyarakat adat tersusun dalam empat lapisan unit, dipimpin oleh empat peringkat ketua. Pilihan pemimpin mengalir dari bawah ke atas.

Aliran kuasa

Buapak melantik Lembaga,
Lembaga melantik Undang,
dan Undang Yang Empat pula melantik Raja.
Susun atur itu saling berkaitan, satu dengan yang lain.

Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan

Ketua negeri. Dipilih oleh Undang Yang Empat dari kalangan kerabat lelaki yang layak menurut adat dan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan.

Dipilih oleh empat Undang

Undang Luak

Ketua sesebuah luak. Empat Undang utama mentadbir Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau. Hanya mereka yang berhak memilih Yang di-Pertuan Besar.

Dipilih oleh Lembaga / Buapak luak

Lembaga Suku

Ketua sesuatu suku dalam sesebuah luak. Menjadi penghubung antara suku dengan Undang, dan menjaga hal ehwal anak buah suku.

Dipilih oleh para Buapak

Buapak Perut

Ketua perut, iaitu ranji keturunan mengikut nasab ibu. Menjadi ibu bapa adat kepada anak buah dan wakil mereka ke peringkat Lembaga.

Dipilih oleh anak buah perut

Anak buah Warga adat

Warga adat. Setiap orang menyandang suku ibunya sejak lahir, dan perkahwinan mesti dengan pasangan dari suku yang berlainan.

Dikenali melalui suku ibu

Pilihan pemimpin mengalir dari bawah ke atas, melalui muafakat.

Dua sistem selari

Adat di sisi pentadbiran moden

Di Rembau hari ini, sistem adat hidup berdampingan dengan pentadbiran legal-birokrasi moden. Rajah ini memetakan kedua-duanya, peringkat demi peringkat. Garis serong menunjukkan kedua-dua sistem berselang, bukan sejajar satu lawan satu.

Sistem legal-birokrasi Sistem adat

Rajah 2. Struktur dan kepimpinan sistem pentadbiran legal-birokrasi dan sistem adat di Rembau. * Di atas Datuk Lembaga wujud satu lagi pemimpin, iaitu Undang, pemerintah yang dilantik. Sumber: Norhalim Hj. Ibrahim, Negeri yang Sembilan: Daerah Kecil Pesaka Adat Warisan Kerajaan Berdaulat (Shah Alam: Penerbit Fajar Bakti, 1995), Rajah 2.

Nasab ibu dan harta pusaka

Yang membezakan Adat Perpatih daripada kebanyakan adat Melayu lain ialah kiraan keturunan melalui ibu. Setiap orang menyandang suku ibunya, dan harta pusaka, terutama tanah, diwarisi melalui garis perempuan. Tanah adat tidak boleh berpindah milik keluar daripada suku, supaya setiap suku sentiasa mempunyai tapak dan punca hidup yang kekal merentas generasi.

Dalam susunan ini, lelaki memegang peranan kepimpinan dan menjadi mamak kepada anak saudaranya, manakala perempuan menjadi tiang kelangsungan keturunan dan harta. Inilah keseimbangan yang menjadikan sistem ini utuh sekian lama.

Seterusnya: Luak & Suku · Wanita & Pusaka · Pemerintahan