Tanah Adat Negeri Sembilan

Tanah adat ialah tanah yang dipegang di bawah Adat Perpatih, adat bernasab ibu Negeri Sembilan. Berbeza daripada tanah biasa, tanah adat tidak boleh dipindah milik dengan bebas, diwarisi hanya melalui perempuan, dan dari segi adat dianggap kepunyaan suku, bukan hak milik mutlak seseorang. Ia tidak wujud di seluruh negeri, sebaliknya di daerah-daerah tertentu sahaja.²

Rangka undang-undang

Tanah adat ialah antara unsur Adat Perpatih yang paling jelas dikanunkan. Undang-undang khususnya bermula dengan Enakmen Pemegangan Adat No. 17 Tahun 1909, diganti oleh No. 1 Tahun 1919, kemudian disatukan sebagai Enakmen Pemegangan Adat Bab 215 yang mula berkuat kuasa pada 1 Disember 1926 dan masih menjadi undang-undang utama hari ini.² Di samping itu terdapat Enakmen Pemegangan Adat (Tanah Lingkungan) No. 4 Tahun 1960 bagi tanah adat lingkungan di Daerah Kuala Pilah sahaja, dan Rembau Law Enactment (Land) 1949.⁴

Kedudukan ini dilindungi pada peringkat tertinggi. Perkara 90 Perlembagaan Persekutuan memelihara kesahan sekatan tanah adat:

"Tiada apa-apa jua dalam Perlembagaan ini boleh menyentuh kesahan apa-apa sekatan yang dikenakan oleh undang-undang ke atas pemindahan hakmilik atau pemajakan tanah adat di Negeri Sembilan atau Negeri Melaka…"

Maksudnya: Perlembagaan negara sendiri mengiktiraf dan melindungi peraturan adat yang menyekat jual beli tanah adat, satu pengecualian istimewa bagi Negeri Sembilan dan Melaka.¹⁵

Ciri utama: milik suku, bukan milik individu

Di bawah seksyen 7(i) Bab 215, tanah adat hanya boleh dipindah milik atau dipajak kepada seorang perempuan daripada salah satu suku yang tersenarai dalam jadual enakmen.¹⁴ Tanah itu dikira milik suku, dan perempuan yang namanya tercatat pada hakmilik sebenarnya ialah pemegang amanah, bukan pemilik mutlak.² Lelaki pula boleh mengusahakan dan menikmati hasil tanah itu, tetapi tidak memiliki atau mewarisinya.⁴

Pembetulan salah faham

Tanah adat sering disalah anggap sebagai "menafikan hak lelaki". Kedudukan sebenar dalam kajian: lelaki memperoleh hak guna dan kediaman seumur hidup, bukan pemilikan, dan tujuan asal sistem ini ialah menjamin kesejahteraan kaum perempuan dan mengekalkan tanah dalam suku.¹²

Jenis harta dalam adat

Harta dalam Adat Perpatih dibahagikan kepada beberapa kategori, yang menentukan apa berlaku apabila bercerai atau berlaku kematian:

Tanah pusaka / tanah adat, tanah turun-temurun suku, diwarisi hanya oleh waris perempuan, dan tidak boleh dipindah milik di luar suku.²
Harta carian, harta yang diperoleh bersama suami isteri sepanjang perkahwinan (harta sepencarian).²
Harta dapatan dan harta pembawaan, harta yang dimiliki sebelum berkahwin; harta pembawaan dikembalikan kepada pihak yang membawanya apabila berakhir perkahwinan.⁴

Catatan istilah

Label kategori harta tidak seragam antara sumber. Kajian USIM (2017) menggunakan "tanah dapatan" bagi perolehan lelaki sebelum kahwin, manakala kajian UKM (2023), merujuk Enakmen Tanah Lingkungan, menggunakan "harta dapatan" bagi bahagian perempuan dan "harta pembawaan" bagi harta lelaki sebelum kahwin. Jadi istilah ini perlu dibaca mengikut sumbernya, bukan dianggap satu takrif muktamad.²⁴

Di mana ada tanah adat

Bab 215 terpakai di Kuala Pilah, Jempol, Jelebu, Rembau, Tampin dan daerah kecil Gemas (Luak Air Kuning). Ia tidak terpakai di Seremban (Sungai Ujong) dan Port Dickson, kerana kedua-dua daerah itu tidak mempunyai tanah adat.¹² Inilah salah satu sebab Luak Sungai Ujong berbeza daripada luak-luak lain.

Penyelesaian pertikaian: di luar mahkamah biasa

Pertikaian tanah adat tidak dibawa ke mahkamah sivil biasa. Sebaliknya ia mengikut saluran adat: dirujuk dahulu kepada Dato' Lembaga; jika belum selesai, dibawa kepada Penghulu Luak, kemudian Undang; dan pada peringkat tertinggi kepada Menteri Besar serta Raja Dalam Mesyuarat.⁴ Susunan ini selari dengan hierarki adat dan dengan peruntukan Bab 215 yang meletakkan soal tanah adat di luar bidang kuasa mahkamah atasan.¹

Tanah adat dan Islam: seakan Waqaf Khas

Adakah tanah adat yang mengehadkan pemilikan kepada perempuan itu bertentangan dengan hukum faraid? Kajian Makiah Tussaripah dan Jamaliah Mohd Taib berhujah tidak. Mereka menyamakan konsep tanah adat dengan Waqaf Khas (wakaf tertentu) yang dibenarkan dalam Islam: syarat pemilikan diletakkan pada waris perempuan, tetapi manfaatnya milik bersama ahli suku.⁶ Ulama seperti Syeikh Abdul Karim Amrullah pernah menyifatkan harta pusaka tinggi sebagai wakaf, sebagaimana Umar bin al-Khattab mewakafkan tanahnya di Khaibar.⁶

Dari segi pembahagian pula, harta pusaka (tanah adat) turun secara adat melalui garis perempuan, manakala harta carian (harta yang diperoleh sepanjang perkahwinan) tetap dibahagi mengikut faraid. Dengan pembahagian tugas ini, adat dan syarak jarang benar-benar berlanggar.⁶

Catatan: pandangan berbeza

Kajian ini sendiri mencatatkan pandangan bertentangan: Nadzan Haron (1994) berpendapat sekiranya harta carian diwarisi oleh waris perempuan, ia boleh bertukar menjadi tanah pusaka adat, jadi soal sama ada harta carian "menjadi" tanah adat masih diperdebatkan.⁶

Isu semasa

Dianggarkan 34,550–35,000 ekar tanah di Negeri Sembilan dikelaskan sebagai tanah adat, membabitkan lebih kurang 20,458 lot dan 20,346 hakmilik.²³ Cabaran utama hari ini ialah tanah terbiar; tanah adat tidak boleh digadai kepada institusi kewangan (supaya ia tidak boleh dilelong jika gagal bayar pinjaman), maka pemaju swasta kurang berminat membangunkannya.³ Pindaan 1983 membenarkan tanah adat dicagarkan secara terhad kepada pentadbir tanah, institusi kewangan dan koperasi yang diiktiraf untuk tujuan pembangunan.³ Kajian turut mendapati kefahaman masyarakat semakin berkurang dari satu generasi ke satu generasi.²

Catatan sumber

Angka keluasan tanah adat ialah anggaran pentadbiran satu sumber (Sulaiman Kadimi 2015, dipetik dalam kajian USIM) dan harus dibaca sebagai anggaran, bukan angka tepat. Bahagian sebenar yang diterima setiap waris pula kadangkala digambarkan sebagai "sama rata" dan kadangkala sebagai rumah/tanah jatuh kepada anak perempuan bongsu, satu ketidakseragaman yang diakui dalam literatur.²⁴

Tanah Adat