Adat Perpatih Rujukan Warisan Negeri Sembilan
Wilayah Adat · Di luar sembilan luak

Wilayah Adat Tampin dan Adat Lingkungan

Dua kawasan adat yang berdiri di luar kerangka sembilan luak biasa: Tampin yang diketuai Tunku Besar, dan Adat Lingkungan di Kuala Pilah yang mempunyai enakmen tanah adatnya sendiri.

Wilayah Adat Tampin

Tampin asalnya sebahagian daripada Luak Rembau. Selepas Perang Naning (1832), Raja Ali mengisytiharkan dirinya sebagai pemerintah Seri Menanti dan menantunya, Syed Shaaban, sebagai pemerintah Rembau. Tindakan itu membangkitkan bantahan pembesar-pembesar lain, dan mencetuskan perang saudara pada 1834. Raja Ali dan Syed Shaaban akhirnya berundur ke Tampin, dan kawasan dari Gunung Tampin hingga Bukit Putus dipisahkan daripada Rembau.2

Wilayah Repah, Keru, Tebong dan Tampin Tengah (dahulu dikenali sebagai Rembau Baruh) membentuk daerah Tampin, dan Syed Shaaban menjadi pemerintah pertamanya dengan gelaran Tunku Besar Tampin.2 Inilah yang membezakan Tampin daripada sembilan luak yang lain: ia dipimpin oleh Tunku Besar, bukan oleh seorang Undang.1 Walaupun begitu, Tampin tetap dikira salah satu daripada konfederasi asal yang membentuk "Negeri Sembilan".

Pada tahun 1889, Gabenor dan Ketua Turus tanah jajahan Negeri-Negeri Selat, Sir Cecil Smith, mengadakan pertemuan dengan pembesar-pembesar Jelebu, Sungai Ujong, Rembau, Seri Menanti dan Tampin.3

Sebelum 1889, daerah-daerah di Negeri Sembilan dibahagikan begini: Jelebu dan Sungai Ujong diletakkan di bawah satu pentadbiran dengan seorang Residen, manakala Rembau dan Persekutuan Seri Menanti pula berada di bawah kelolaan "Resident Council" di Melaka, masing-masing mempunyai seorang Pemungut Hasil dan Pendakwa. Oleh itu, hanya daerah Tampin yang belum mempunyai hubungan secara langsung dengan Inggeris, dan Inggeris terpaksa mencari jalan untuk mengawalnya.3

Usaha itu berjaya pada 1889 apabila Tampin, Rembau dan Seri Menanti bersetuju disatukan sebagai Konfederasi Seri Menanti. Konfederasi ini bersetuju menerima seorang Residen British, dan Martin Lister dilantik sebagai Residen yang pertama.3 Langkah ini sebahagian daripada polisi Sir Cecil Smith (pengganti Frederick Weld yang bersara pada Oktober 1887) untuk mengukuhkan kuasa British dengan menyatukan beberapa daerah kecil menjadi unit yang lebih besar, supaya pentadbiran dan kawalan British menjadi lebih mudah.3

Dari sudut adat, Wilayah Adat Tampin mempunyai tanah adat, sebagaimana direkodkan dalam kajian tanah adat USIM bagi Daerah Tampin.4

Adat Lingkungan

Adat Lingkungan merujuk kepada masyarakat adat di Daerah Kuala Pilah yang ditadbir di bawah peruntukan khusus, iaitu Enakmen Pemegangan Adat (Tanah Lingkungan) No. 4 Tahun 1960. Enakmen ini "hanya untuk masyarakat Adat Lingkungan di Daerah Kuala Pilah sahaja."4

Ia sebahagian daripada rangka perundangan tanah adat Negeri Sembilan yang lebih luas: bermula dengan Enakmen Pemegangan Adat No. 17 Tahun 1909, diganti oleh No. 1 Tahun 1919, kemudian Bab 215 (berkuat kuasa 1 Disember 1926), di samping peruntukan khas Perkara 90 Perlembagaan Persekutuan berkenaan tanah adat di Negeri Sembilan dan Melaka.4

Catatan sumber

Sejarah pemisahan Tampin dan gelaran Tunku Besar bersumberkan kajian sejarah (Warisan, 1994) dan pangkalan data ATMA/UKM; penubuhan Konfederasi Seri Menanti 1889 daripada rekod Arkib Negara; status tanah adat dan Enakmen Tanah Lingkungan 1960 daripada kajian akademik USIM (2017).1234 Perlu dibezakan: "Adat Lingkungan" (Kuala Pilah) tidak sama dengan "Wilayah Adat Lingi/Linggi" (Port Dickson), yang tidak mempunyai tanah adat.4

Senarai Tunku Besar Tampin

Gelaran: Tunku Besar Tampin (penggantian nasab bapa; keturunan Syed Shaaban) · dipilih daripada suku Keturunan diraja Al Qadri (bukan sistem suku)
Tunku Besar terkini: Y.T.M. Tunku Syed Razman bin Tunku Syed Idrus Al-Qadri, mewarisi daripada ayahandanya Tunku Syed Idrus.

  1. Syed Syaaban bin Syed Ibrahim Al Qadribekas Yamtuan Muda Rembau terakhir
  2. Syed Abdul Hamid bin Syed Syaaban Al Qadri
  3. Syed Dewa Hamid Al Qadri
  4. Syed Akhil bin Syed Dewa Al Qadri
  5. Syed Muhammad bin Syed Dewa Al Qadrimangkat 1929
  6. Syed Idrus bin Syed Muhammad Al Qadri1944–
  7. Tunku Syed Razman bin Tunku Syed Idrus Al Qadriwaris Tunku Syed Idrus; penyandang antara 1944 dan kini tidak didokumen sepenuhnya

Senarai asas daripada Raja Berdaulat Negeri Beradat, bahagian "Sistem Luak" (Lembaga Muzium Negeri Sembilan Darul Khusus); penyandang terkini dikemas kini daripada laporan berita 2026. Nama dieja mengikut sumber; mungkin ada variasi ejaan kecil.

Rujukan

  1. Megalitik Negeri Sembilan: pangkalan data luak dan daerah. Institut Alam dan Tamadun Melayu (ATMA), Universiti Kebangsaan Malaysia. Luak Tampin dipimpin pembesar bergelar Tunku Besar.
  2. Zulkapli Haji Othman (1994). Sejarah Tampin. Warisan: Jurnal Persatuan Sejarah Malaysia Cawangan Negeri Sembilan, jil. 18: 50–51, 54.
  3. Penyatuan Rembau, Tampin, Sri Menanti (2009). Arkib Negara Malaysia: penubuhan Konfederasi Seri Menanti, 1889.
  4. Nabilah Yusof, Mohammad Zaharuddin Zakaria, Tengku Mansur Tengku Zainal Abidin et al. (2017). Amalan Pewarisan Tanah Adat Berdasarkan Undang-Undang Tanah Adat di Kalangan Masyarakat: Kajian di Negeri Sembilan. Malaysian Journal of Syariah and Law (USIM), 5 (khas).

Berkaitan: Luak Rembau · Luak Kecil di bawah Johol · kembali ke Luak & Suku