Orang Semenda & Mamak–Kemenakan
Kalau nasab ibu ialah tulang belakang Adat Perpatih, maka hubungan suami sebagai 'orang semenda' dan peranan mamak terhadap kemenakan ialah enjin yang menggerakkannya, dan inilah yang paling kerap disalah faham.
Dalam Adat Perpatih, keturunan dikira sebelah ibu dan perkahwinan bersifat eksogami (mesti dengan suku berbeza) serta matrilokal, selepas berkahwin, suami berpindah ke rumah dan kampung isteri. Di situ dia dipanggil orang semenda, dan pihak keluarga isteri yang menerimanya ialah tempat semenda.1
Orang semenda: tetamu yang dihormati, tetapi tanpa kuasa
Sebagai pihak yang datang, orang semenda dihormati tetapi tidak memperoleh kuasa dalam keluarga atau suku isterinya. Dia kekal menjadi anggota sukunya sendiri, bukan suku isteri, dan anak-anak hasil perkahwinan itu mengikut suku ibu, bukan suku bapa.1 Seorang Buapak yang masuk semenda ke kampung lain pun "tidak mempunyai kuasa untuk campur tangan terhadap hal ehwal kampung isterinya kerana isterinya berasal daripada suku yang berbeza."4
Peranan positif orang semenda ialah mengusahakan dan membela tanah pusaka isteri dan keluarganya. Inilah yang dirakam dalam perbilangan:
Terbit pesaka kepada saka,
Si lelaki menyandang pesaka,
Si perempuan yang punya pesaka,
Orang semenda yang membela.
Dipetik dalam Hendun et al. (2017).3
Kedudukannya juga terikat dengan tanggungjawab: bukan mudah untuk menyuruh seorang suami "turun" daripada rumah isterinya, kerana adat berpegang pada prinsip "hutang dibayar, piutang diterima".1
Mamak dan kemenakan
Kerana anak mengikut suku ibu, kuasa dan tanggungjawab adat ke atas seorang anak tidak terletak pada bapa kandungnya, tetapi pada mamak, iaitu saudara lelaki sebelah ibu. Mamaklah yang menjadi ketua keluarga dalam hal adat, dan dia membimbing kemenakan (anak-anak saudara perempuannya).1 Gelaran dan jawatan adat (saka) disandang oleh lelaki, tetapi diwariskan menurun melalui jurai perempuan.2
Pembahagian peranan ini dirumuskan dalam teromba yang masyhur:
Keluak paku kacang belimbing,
Anak dipangku kemenakan dibimbing;
Anak dipangku dengan hasil pencarian,
Kemenakan dibimbing dengan harta pusaka.
Dipetik dalam Makiah & Jamaliah (2012).2
Maksudnya: seorang lelaki memelihara anak kandungnya dengan harta yang dicarinya sendiri (harta pencarian), tetapi membimbing kemenakannya menggunakan harta pusaka suku. Dengan cara ini, harta pusaka kekal beredar dalam jurai perempuan, dan setiap kanak-kanak tetap ada penjaga lelaki dalam sukunya sendiri.2
Tempatnya dalam susunan adat
Hubungan ini bersarang dalam struktur Adat Perpatih: Perut (keluarga senasab ibu, diketuai Buapak) di dalam Suku (diketuai Lembaga) di dalam Luak (diketuai Undang), dan akhirnya Yang di-Pertuan Besar di peringkat negeri.14 Perkataan "Buapak" sendiri ialah gabungan "ibu" dan "bapa", beliau diibaratkan sebagai ibu dan bapa kepada anak buahnya.4
Banyak bahan popular memetik kiasan "abu di atas tunggul" (abu yang berterbangan ditiup angin) dan senarai jenis menantu seperti lapiak buruak, langau hijau, kacang miang, kutu dapua dan sebagainya untuk menggambarkan kedudukan orang semenda. Senarai dan kiasan itu sebenarnya berasal daripada adat Minangkabau (Sumatera Barat), bukan sumber akademik Negeri Sembilan, yang lebih menjelaskan idea sama secara struktur (orang semenda / tempat semenda) dan melalui pembahagian saka dan pusaka. Nama kategori semenda khusus Negeri Sembilan pula paling-paling boleh dijejak kepada monograf muzium tempatan,6 bukan jurnal yang boleh disemak dalam talian. Kajian turut mengingatkan bahawa Adat Perpatih Negeri Sembilan tidak boleh disamakan bulat-bulat dengan Adat Minangkabau.5
Rujukan
- Fithriah Wardi, Mualimin Mochammad Sahid & Setiyawan Gunardi (2018). Pengaruh Sistem Matrilineal Dalam Adat Negeri Sembilan: Perspektif Syarak. Malaysian Journal of Syariah and Law (USIM), 6(2): 83–91.
- Makiah Tussaripah Jamil & Jamaliah Mohd Taib (2012). Kajian Adat Perpatih di Negeri Sembilan: Satu Tinjauan Menurut Perspektif Islam. Prosiding Membongkar Rahsia Pendidikan Islam, KUPU Seri Begawan & UiTM: 619–624.
- Hendun Abd Rahman Shah, Adzidah Yaakob, Suraiya Osman et al. (2017). Dinamika Undang-Undang Tanah Adat di Negeri Sembilan: Kajian Perkembangan dan Isu Undang-Undang. Malaysian Journal of Syariah and Law (USIM), 5 (khas): 1–12.
- Muhammad Aiman Othman & Mohd Yuszaidy Mohd Yusoff (2026). Peranan dan Autoriti Buapak dalam Struktur Sosial Adat Perpatih di Luak Rembau. Jurnal Wacana Sarjana (UKM), 10(1): 1–18.
- Shamsuddin Ahmad, Kamarul Afizi Kosman, Syukri Yeoh Abdullah & Mohd Nazim Abdul Gaman (2019). Teras Adat Perpatih Negeri Sembilan sebagai Satu Keunikan Identiti Warisan Bangsa. Asian Journal of Environment, History and Heritage (AJEHH), 3(2): 271–278.
- Khalid bin Bonget (2007). Adat Semenda Menyemenda dalam Adat Perpatih di Negeri Sembilan. Seremban: Lembaga Muzium Negeri Sembilan. (Monograf cetak; rujukan untuk nama-nama kategori semenda tempatan.)
Berkaitan: Wanita & Pusaka · Tanah Adat · Struktur Adat · Luak & Suku