Adat Perpatih Rujukan Warisan Negeri Sembilan
Wanita & Pusaka

Ibu Soko: tonggak kuasa dari bawah

Dalam Adat Perpatih, kuasa naik dari bawah. Di pangkal aliran itu berdiri Ibu Soko, ibu waris yang menentukan siapa layak memerintah, dan, menurut kajian, turut berkuasa memecat seorang Undang.

Sekata anak buah bulat buapak

Sekata ibu-soko bulat suku

Sebulat buapak perkaso Lembaga

Sebulat Lembaga perkasa penghulu (Undang).

Petikan
Pihak ibu ini dipanggil Ibu Soko, yang mempunyai kuasa cukup kuat dalam sistem Adat Perpatih, baik dalam pelantikan mahupun apa saja upacara adat. Kalau tidak dipersetujui oleh Ibu Soko, ia akan membawa kesan.
Dr. Mohd Rosli Saludin (arwah)

Ibu Soko ialah wanita yang berpengetahuan dan berpengalaman tentang perjalanan adat serta salasilah kelompok kekeluargaannya. Beliau yang paling kuat daya ingatan, kerana dialah penyimpan nasab keturunan. Beliau pakar rujuk dalam hal ehwal adat (sosial, ekonomi mahupun politik), dan kuasanya disifatkan sarjana sebagai istimewa dan tidak boleh dipertikaikan oleh sesiapa.5 Di rantau Minangkabau, kedudukan setara ini dipanggil Bundo Kanduang.

Peranan penyimpan nasab ini penting, antaranya, dalam soal perkahwinan, kerana Adat Perpatih menegah perkahwinan sesama suku. Apabila keturunan sesuatu keluarga yang telah lama merantau ke luar negeri ingin mengahwinkan anaknya dengan orang Negeri Sembilan, suku anak itu (yang diwarisi melalui nasab ibu) perlu dirujuk kepada Ibu Soko terlebih dahulu. Jika didapati sesuku, Ibu Soko akan menasihati mereka supaya tidak meneruskan perkahwinan itu.

Tiga peranan Ibu Soko

Dalam masyarakat

Mengetuai dan menyusun atur majlis adat seperti perkahwinan (Olek Betina) dan istiadat berkodin, serta menjadi tonggak yang melancarkan perjalanan adat.

Dalam organisasi

Terlibat secara langsung dalam pemilihan dan pelantikan ketua adat (Buapak, Lembaga), dan mengesahkan asal keturunan calon, iaitu pengesahan yang hanya layak diberikan oleh Ibu Soko.

Sebagai individu

Penyimpan ranji keturunan dan pakar rujuk masalah suku; penentu waris yang sah dan penjaga kesucian susur galur.

Pembahagian tiga peranan ini mengikut kajian lapangan di Luak Johol.3

Penentu & pengesah pelantikan

Walaupun jawatan pemerintahan disandang kaum lelaki, pengesahan Ibu Soko menjadi syarat kesahihan seseorang pemerintah. Menurut kajian, tanpa pengesahan Ibu Soko, pelantikan ke pucuk pemerintahan adat tidak dapat diiktiraf,2 dan beliau berkuasa mengenal pasti serta mengesahkan calon ketua adat.4 Kerana kelayakan menyandang jawatan, daripada anak buah hinggalah Yang di-Pertuan Besar, mengalir melalui nasab ibu, maka penjaga nasab itulah punca kesahihan seseorang pemerintah.

Pemegang pusaka, bukan penyandang

Dalam Adat Perpatih, harta dan gelaran pusaka dipegang oleh perempuan (ibu soko), manakala jawatannya disandang oleh lelaki. Lelaki hanya meminjam pakai pusaka itu; hak miliknya kekal pada jurai perempuan.6

Peranan ini paling jelas apabila seseorang penyandang pusaka (Undang, Lembaga, Orang Besar Undang atau Buapak) mangkat. Menurut kajian Diniwati (2003) tentang Luak Rembau, sebelum jenazah dikebumikan, pusaka yang disandang mesti diserahkan kembali kepada sukunya (Ibu Soko Tua). Upacara ini dipanggil mendirikan adat. Jika pusaka tidak diturunkan, ia dianggap "terbenam" bersama jenazah dan terputus, lalu penggantinya tidak boleh dicari. Usaha menimbulkan kembali pusaka yang terbenam itu terletak di tangan Ibu Soko, iaitu perempuan yang tertua dalam suku penyandang.6

Inilah sebabnya Ibu Soko berada di pangkal setiap pelantikan: bukan sahaja beliau mengesahkan nasab calon, malah pusaka jawatan itu sendiri berpunca daripada, dan kembali kepada, jurainya.

Kuasa memecat Undang

Prinsip "kuasa naik dari bawah" bermakna mereka yang menjulang seorang ketua turut berkuasa menurunkannya apabila ketua itu menyimpang daripada adat. Kajian akademik menyatakan perkara ini secara langsung:

"Undang ini hanya boleh dipecat oleh anak-anak buahnya yang terdiri juga daripada Ibu Soko, Lembaganya, yang hanya daripada jurai dan juak keturunannya sahaja. Dato' Undang ini boleh dipecat daripada jawatannya apabila melanggar batas-batas kesopanan dan kesusilaan, undang-undang adat dan undang-undang sivil mahupun undang-undang syariah yang berat..."

Muhammad Iqbal Haq Ibrahim & Ermy Azziaty Rozali (2021)1

Dua perkara penting daripada penyataan ini. Pertama, kuasa memecat Undang memang wujud, dan ia terletak pada anak buah, iaitu Ibu Soko dan Lembaga. Kedua, badan yang berkuasa memecat ialah mereka daripada jurai dan juak keturunan Undang itu sendiri, bukan luak keseluruhan.

Caranya: muafakat yang bulat

Kuasa ini tidak dilaksanakan oleh satu individu, tetapi melalui muafakat, dan adat menuntut muafakat itu bulat. Dalam pelantikan ketua adat, jika sebahagian anak buah tidak bersetuju, sesuatu tindakan adat itu "tidak menjadi".3 Prinsip yang sama terpakai pada pemecatan: ia sah apabila dicapai dengan sepakat oleh ibu soko dan waris jurai yang berkenaan.

Telaga Undang: jawatan perempuan yang direkodkan sejak 1949

Di Luak Sungai Ujong ada satu jawatan perempuan yang namanya kini sering kedengaran dalam pertikaian semasa, iaitu Telaga Undang. Ia bukan istilah baharu. Seawal 1949, J. M. Gullick sudah merakamnya dalam kajian klasiknya tentang Sungai Ujong.

Menurut Gullick, Telaga Undang ialah satu jawatan perempuan turun-temurun dalam Perut Hulu Waris Klana. Ia berpindah "daripada ibu kepada anak perempuan sulung tanpa sebarang pemilihan atau pelantikan." Pemegangnya bertindak sebagai penimbang tara dalam pertikaian di Pantai yang dirujuk kepadanya, dan diberi penghormatan khas pada Hari Raya, termasuk tembakan lima das.7

Perlu dijelaskan dengan jujur: Gullick tidak menggunakan istilah "Ibu Soko", dan Telaga Undang yang beliau perihalkan ialah jawatan khusus Sungai Ujong, bukan istilah umum bagi seluruh negeri. Namun catatan neutral pra-krisis ini penting kerana ia mengesahkan bahawa Telaga Undang memang sebuah kedudukan adat yang lama dan sah, bukan rekaan baru-baru ini. Setakat mana kuasanya, dan bagaimana ia berkait dengan pertikaian 2026, itu soal yang masih diperdebatkan dan tidak dihakimi di sini.

Skop

Sumber-sumber di atas mengesahkan prinsip dan kuasa, iaitu bahawa Ibu Soko dan waris jurai berkuasa memilih dan memecat ketua adat termasuk Undang. Sama ada muafakat yang sah dan bulat benar-benar berlaku dalam sesuatu kes tertentu adalah soal keterangan adat yang berasingan, dan bergantung pada siapa yang sah mewakili ibu soko/waris jurai berkenaan.

Rujukan

  1. Muhammad Iqbal Haq Ibrahim & Ermy Azziaty Rozali (2021). Sumbangan Dato' Undang Musa Al-Haj Kepada Masyarakat Majmuk di Jelebu, Negeri Sembilan. Jurnal Islam dan Masyarakat Kontemporari, 22(1): 98–118.
  2. Fithriah Wardi, Mualimin M. Sahid & Setiyawan Gunardi (2018). Pengaruh Sistem Matrilineal dalam Adat Negeri Sembilan: Perspektif Syarak. Malaysian Journal of Syariah and Law, 6(2): 83–91.
  3. Nurlisa Syuhada Mohd Radzi & Mohd Yuszaidy Mohd Yusoff (2023). Adat Perpatih di Luak Johol, Negeri Sembilan: Peranan Ibu Soko. Jurnal Wacana Sarjana (UKM), 7(3): 1–13.
  4. Sri Qamariah Mohd Samsir (2025). Kepemimpinan Ibu Soko Berdasarkan Kerangka Dasar Penerapan Nilai-Nilai Islam dalam Pentadbiran. Idealogy Journal (UiTM), 10(2): 195–203.
  5. Mohd Rosli Saludin (2007). Naning Luak Terbilang. Pulau Pinang: Goal Intelligent Publishing; dan (2011) Peranan Ibu Soko dalam Adat Perpatih di Negeri Sembilan. Lembaga Muzium Negeri Sembilan.
  6. Diniwati binti Abd Jalil (2003). Pelantikan Undang Rembau di Negeri Sembilan: Satu Kajian Perbandingan dengan Pelantikan Pemimpin dalam Islam. Disertasi Sarjana Syariah, Akademi Pengajian Islam, Universiti Malaya. (Pemegang vs penyandang pusaka; adat mendirikan adat dan pusaka terbenam.)
  7. J. M. Gullick (1949). Sungei Ujong. Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society (JMBRAS), Vol. XXII, Part 2. Perihal jawatan "Telaga Undang" dalam Perut Hulu Waris Klana.

Seterusnya: Wanita & Pusaka · Luak & Suku · Isu Semasa