Johol: luak tua yang Undang pertamanya seorang wanita

Luak Johol terletak di tengah Negeri Sembilan dan dikira antara luak yang paling tua serta kukuh pegangan adatnya. Ia salah satu daripada empat luak beraja yang Undangnya memilih Yang di-Pertuan Besar.¹

Undang berwaris, tetapi tidak seperti Sungai Ujong

Johol dan Sungai Ujong sama-sama tergolong dalam Luak Waris Berundang: hak melantik Undang terletak di tangan waris, bukan dipilih secara bebas oleh Lembaga (berbeza dengan Jelebu dan Rembau yang berlembaga).¹ Namun perlu dijelaskan, istilah berwaris di sini merujuk cara memilih Undang sahaja. Tidak seperti Sungai Ujong yang membuang sistem suku, Johol kekal bersistem suku seperti luak Adat Perpatih yang lain, dan mempunyai tanah adat.²

Undang pertama: seorang perempuan

Aspek paling menarik tentang Johol ialah asalnya. Undang Johol yang pertama ialah seorang wanita bergelar Puteri Kanun atau Puteri Sitiawan, yang mula memerintah sekitar 1723.³ Daripada namanya inilah gelaran Undang Johol hingga kini, Dato' Johan Pahlawan Lela Perkasa Setiawan, masih mengabadikan unsur Setiawan/Sitiawan.

Undang Johol hari ini

Undang Luak Johol yang ke-15, Datuk Muhammad Abdullah (Dato' Johan Pahlawan Lela Perkasa Sitiawan), dimasyhurkan menerusi Istiadat Kerjan pada 23 Mac 2017.⁴ Seperti tiga Undang yang lain, beliau berkongsi kuasa memilih Yang di-Pertuan Besar dan menjadi salah satu daripada Undang Yang Empat dalam kerangka Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959.

Kampung Kepis: contoh susunan suku dan pentadbiran adat

Sebagai contoh konkrit bagaimana sistem suku berjalan di Luak Johol, ambil Kampung Kepis. Sebelum kampung ini ditadbir oleh Dato' Baginda Dolah (Abdullah), ia telah pun didiami penduduk aslinya, iaitu Suku Biduanda. Kemudian datang peneroka yang tidak diundang untuk membuka kampung halaman, kerana tanah pamah di kiri-kanan sungai amat luas dan sesuai untuk bertanam padi.⁶

Kumpulan peneroka yang datang terdiri daripada tujuh suku:

• Suku Seri Lemak Minangkabau
• Suku Tanah Datar Lima Puluhan (50)
• Suku Paya Kumbuh Senaling (berasal dari Senaling)
• Suku Paya Kumbuh Juasseh (berasal dari Juasseh)
• Suku Seri Lemak Pahang (berasal dari Pahang)
• Suku Tanah Datar Lapan Puluh (80); asal perbezaan 50 dan 80 masih belum diketahui
• Suku Tiga Batu

Kerana anak buah setiap suku belum ramai ketika itu, seorang Dato' Lembaga ditetapkan mentadbir beberapa suku sekali gus, termasuk urusan tanah pusaka adat. Pembahagiannya:⁶

• Datuk Paduka Besar: Suku Seri Lemak Minangkabau (suku asal) dan Suku Tanah Datar 50.
• Dato' Seri Maharaja: Suku Paya Kumbuh Senaling (suku asal), Suku Paya Kumbuh Juasseh dan Suku Seri Melenggang.
• Dato' Sinda Maharaja: Suku Seri Lemak (asal), Suku Tanah Datar 80 dan Suku Tiga Batu.
• Dato' Baginda Tan Mas: Suku Biduanda (asal).

Tua Suku, Pawang dan alim ulama

Menariknya, tiada jawatan Buapak di Kampung Kepis; sebaliknya Dato' Lembaga dibantu oleh Tua Suku sahaja. Antara yang pernah dan sedang menyandang jawatan itu ialah Cikgu Yusof bin Sidek, Tadin bin Uchus, dan Dewa bin Uchus (sekarang).⁶

Satu lagi jawatan penting ialah Pawang (Dukun Besar), iaitu ketua dukun kampung yang dilantik daripada orang yang layak setelah mendapat kebulatan anak buah. Penyandangnya termasuk Pawang Malik (dikenali sebagai Pawang Rokan), Pawang Lisut, Pawang Jombeh, Pawang Siban, Pawang Arof, dan Pawang Wahab (sekarang).⁶

Dari sudut keagamaan, alim ulama pertama yang dapat dikesan (menurut catatan Dato' Sinda Hj Abd Rani) ialah Tuan Imam Pakeh, berasal dari Sumatera, yang makamnya di Kampung Kepis.⁶

Perspektif institusi adat Johol: "Adat Benar"

Institusi adat Johol sendiri membawa pandangan yang berbeza daripada tanggapan umum bahawa seluruh Negeri Sembilan mengamalkan Adat Perpatih. Menurut pandangan ini, adat Johol ialah "Adat Benar": waris Dato' Undang berketurunan keluarga Bendahara Kesultanan Johor-Riau-Lingga-Pahang, mengamalkan sistem waris dan suku, mempunyai tanah adat, serta berpegang pada Teromba Dato' Johol.⁵ Dalam temu bual berikut, YTM Undang Luak Johol menceritakan sejarah luak dan adat ini.

Lagi: Fungsi Undang Luak Johol · Nasihat untuk generasi · "Negeri Sembilan Bukan Perpatih"

Nota keseimbangan: ini pandangan institusi adat Johol. Ia berbeza daripada kerangka akademik dan umum yang mengelompokkan Johol sebagai salah satu luak Adat Perpatih (lihat juga pengelasan akademik di atas). Kedua-dua perspektif dipaparkan untuk keseimbangan.

Rujukan

1. Muhammad Iqbal Haq Ibrahim & Ermy Azziaty Rozali (2021). Sumbangan Dato' Undang Musa Al-Haj Kepada Masyarakat Majmuk di Jelebu, Negeri Sembilan. Jurnal Islam dan Masyarakat Kontemporari (UniSZA), 22(1): 98–118.
2. Azman Ab Rahman, Tengku Mansur Tengku Zainal Abidin, Lukman Abdul Mutalib et al. (2017). Tahap Kefahaman Masyarakat Terhadap Konsep Tanah Adat dan Undang-Undang Tanah Adat: Kajian di Negeri Sembilan. Malaysian Journal of Syariah and Law (USIM), 5 (khas).
3. Noraini Abd Talib (1979). Datuk Undang Luak Johol. Monograf susur galur dan sejarah Undang Luak Johol (termasuk Undang pertama, Puteri Sitiawan, 1723); dirujuk dalam arkib rasmi adat Johol.
4. Ziauddin Sharuddin (23 Mac 2017). "Kerjan lengkapkan pelantikan Undang Johol". Berita Harian, pemasyhuran Datuk Muhammad Abdullah (Dato' Johan Pahlawan Lela Perkasa Sitiawan) sebagai Undang Luak Johol ke-15 menerusi Istiadat Kerjan.
5. Sembang Adat: Sejarah Undang Luak Johol (temu bual YTM Undang Luak Johol) & "Tidak Semua Luak Amal Adat Perpatih di Negeri Sembilan", Portal Rasmi Majlis Dato' Lembaga Adat. Pandangan institusi adat Johol bahawa adatnya ialah "Adat Benar". Sumber penceritaan portal: Parr & Mackray (1910), M. B. Hooker (1972), Muzium Negeri Sembilan (1996), Norhalim Ibrahim (2011), serta Teromba Dato' Johol.
6. Rekod sejarah Kampung Kepis, Luak Johol (dokumen tempatan; sebahagian catatan berdasarkan Dato' Sinda Hj Abd Rani). Susunan suku, pentadbiran Dato' Lembaga, jawatan Tua Suku, Pawang, dan alim ulama Kampung Kepis. Dokumen ini menyatakan ia bukan sejarah lengkap.

Cerita luak lain: Sungai Ujong · Jelebu · Rembau · kembali ke Luak & Suku