Adat Perpatih Rujukan Warisan Negeri Sembilan
Cerita Luak · 2 daripada 9

Jelebu: luak tempat Lembaga memilih Undang

Kalau Sungai Ujong bersandar pada waris, Jelebu pula bersandar pada Lembaga. Di sinilah model 'Undang berlembaga' paling terang, dan di sinilah Lembaga Lapan menjadi tunjang kuasa adat.

Luak Jelebu terletak di pedalaman utara Negeri Sembilan, berlembah dan berbanjaran bukit, bersempadan dengan Pahang dan Selangor. Antara empat luak beraja, Jelebu mempunyai kisah kemerdekaannya sendiri: ia memutuskan ikatan dengan Johor dan membentuk institusi Undangnya yang tersendiri.

Undang berlembaga: Lembaga yang memilih

Inilah ciri paling menentukan. Empat luak beraja terbahagi kepada dua cara memilih Undang. Sungai Ujong dan Johol ialah Luak Waris Berundang, hak melantik Undang di tangan waris. Tetapi Jelebu dan Rembau ialah Luak Undang Berlembaga, iaitu Lembaga berkuasa mutlak dalam pemilihan serta pelantikan Undang.1 Di Jelebu, Undang bukan diwarisi terus oleh satu jurai; ia dipilih oleh para Lembaga.

Jangan keliru: "berlembaga" bukan bermakna "tiada waris"

Undang Jelebu tetap diambil daripada jurai waris tertentu, iaitu suku Biduanda Waris. Contohnya Undang ke-15, Musa al-Haj, berasal dari "Biduanda Waris Berundang, Perut Sarin", dan pemecatan Undang pun melibatkan Ibu Soko serta Lembaga daripada jurai keturunannya sendiri.1 Jadi Jelebu bukan tanpa waris. Bezanya, ia dikelaskan berlembaga kerana kuasa muktamad memilih antara calon waris yang layak terletak pada Lembaga, bukan pada badan waris seperti di Sungai Ujong dan Johol. Ringkasnya, kedua-dua jenis luak mengambil Undang daripada waris; yang membezakannya ialah siapa membuat keputusan akhir.

Lembaga Lapan, tunjang kuasa

Undang Jelebu tidak memerintah bersendirian. Beliau dibantu, dan dikawal, oleh para Dato' Lembaga, dan kuasa penting berlegar pada Lembaga yang Lapan. Seorang Undang "mempunyai kuasa tertinggi dan dapat menjatuhkan sebarang hukuman kepada rakyat setelah dirujuk kepada Lembaga Delapan", dan sesuatu keputusan besar dibuat "dengan kebulatan Lembaga yang Lapan".1 Undang juga "haruslah melaksanakan tugasnya dengan berunding dengan Lembaga-lembaga di dalam luaknya".1

Pandangan bahawa "hanya Lembaga (yang lapan) boleh memilih dan memecat Undang", yang disebut sebahagian pakar dalam krisis semasa, berakar pada model Jelebu/Rembau ini. Tetapi luak Mubarak, Sungai Ujong, ialah luak berwaris, jadi aturannya berbeza. Lihat: Isu Semasa, Krisis Adat & Takhta.

Merdeka daripada Johor (sekitar 1757)

Sebelum 1757, Jelebu, Johol, Sungai Ujong dan Rembau berada di bawah pemerintahan Johor. Sekitar tahun itu, Dato' Moyang Salleh, Orang Kaya Jelebu di bawah Sultan Abdul Jalil, memimpin pembebasan Jelebu menerusi peristiwa "Pemutusan Tali ke Johor", lalu menyusun institusi Undang Jelebu yang tersendiri.1 Beliau menggantikan pemerintah sebelumnya, To' Mentunggang. Selepas peristiwa inilah gelaran "Dato' Undang" mula digunakan oleh keempat-empat luak; sebelum itu ketua luak digelar Penghulu Luak.1

Ada tanah adat

Berbeza dengan Sungai Ujong yang tiada tanah adat, Jelebu mengamalkan tanah adat. Kajian akademik bebas menyenaraikan Jelebu (Luak Jelebu) antara daerah Negeri Sembilan yang mengamalkan tanah adat.2 Dalam adat Jelebu, pegangan tanah dikaitkan dengan Lembaga, seperti kata adatnya: "Tanah sawah yang berjenjang, Lembaga yang punya." Antara waris berundang Jelebu ialah Waris Ulu Jelebu, Waris Sarin dan Waris Kemin, manakala Waris Menteri dan Waris Ombi pula memegang tanah di banjaran bukit.1

Undang yang terbilang: Dato' Undang Musa al-Haj

Antara Undang Jelebu yang paling diingati ialah Dato' Undang Musa al-Haj, Undang Luak Jelebu yang ke-15 dan antara yang paling lama memerintah, kira-kira 34 tahun. Pemerintahannya dikenang kerana mentadbir masyarakat majmuk Jelebu dengan saksama.1 Undang Jelebu hari ini bergelar Dato' Mendika Menteri Akhirulzaman.

Ringkasan: Jelebu berbanding Sungai Ujong

Aspek Sungai Ujong Jelebu
Cara Undang dipilih Berwaris, hak di tangan waris Berlembaga, Lembaga Lapan yang memilih
Asas susunan Sistem waris (keturunan Bendahara) Sistem suku (Adat Perpatih)
Tanah adat Tiada, pewarisan ikut faraid Ada, "tanah sawah berjenjang, Lembaga yang punya"
Tradisi adat Adat Purbakala (berasaskan waris) Adat Perpatih (berasaskan suku & Lembaga)
Catatan sumber

Ciri teras Jelebu, Undang berlembaga, peranan Lembaga Lapan, dan sejarah "Pemutusan Tali ke Johor", bersumberkan kajian akademik disemak rakan sebaya (UniSZA, 2021), manakala status ada tanah adat disahkan kajian USIM (2017).12 Butiran sejarah lebih lama dirujuk daripada catatan kolonial (Caldecott, 1912)3 yang dipetik dalam kajian tersebut.

Senarai penyandang

Gelaran: Dato' Mendika Menteri Akhirulzaman Sultan Jelebu · dipilih daripada suku Biduanda Waris
Undang ke-16, Dato' Mendika Menteri Akhirulzaman Dato' Maarof bin Mat Rashad (mulai 26 Jun 2018).

  1. Dato' Moyang SallehWaris Jelebu, 1757–
  2. Dato' BokorWaris Ulu Jelebu
  3. Dato' BakulWaris Ulu Jelebu
  4. Dato' YunusWaris Ulu Jelebu
  5. Dato' LupWaris Sarin
  6. Dato' DuramanWaris Kemin
  7. Dato' Rengoh (To' Gila)Waris Kemin
  8. Dato' PandakWaris Sarin
  9. Dato' Mahmud (Kulup Tunggal)Waris Kemin
  10. Dato' Haji IbrahimWaris Kemin
  11. Dato' Syed Ali bin Syed Zin Al JafriWaris Ulu Jelebu, –1902
  12. Dato' Abdullah bin Panglima Muda LokWaris Sarin, 1902–1945
  13. Dato' Shahmaruddin bin Hj. Abd. RahmanWaris Kemin, 1945–1962
  14. Dato' Hj. Abu Bakar bin MaamorWaris Ulu Jelebu, 1966–1980
  15. Dato' Musa WahabWaris Sarin, 1980–2014
  16. Dato' Maarof bin Mat RashadWaris Kemin, 2018–

Senarai asas daripada Raja Berdaulat Negeri Beradat, bahagian "Sistem Luak" (Lembaga Muzium Negeri Sembilan Darul Khusus); penyandang terkini dikemas kini daripada laporan berita 2026. Nama dieja mengikut sumber; mungkin ada variasi ejaan kecil.

Rujukan

  1. Muhammad Iqbal Haq Ibrahim & Ermy Azziaty Rozali (2021). Sumbangan Dato' Undang Musa Al-Haj Kepada Masyarakat Majmuk di Jelebu, Negeri Sembilan. Jurnal Islam dan Masyarakat Kontemporari (UniSZA), 22(1): 98–118.
  2. Azman Ab Rahman, Tengku Mansur Tengku Zainal Abidin, Lukman Abdul Mutalib et al. (2017). Tahap Kefahaman Masyarakat Terhadap Konsep Tanah Adat dan Undang-Undang Tanah Adat: Kajian di Negeri Sembilan. Malaysian Journal of Syariah and Law (USIM), 5 (khas).
  3. Andrew Caldecott (1912). Jelebu: Its History and Constitution. Papers on Malay Subjects.
  4. M. B. Hooker (1968/1972). Adat Laws in Modern Malaya, mengenai pemilihan Undang oleh Lembaga dalam luak.

Seterusnya: Cerita Luak: Sungai Ujong · Luak & Suku · Isu Semasa