Adat Benar

Adat Benar ialah adat penduduk asal Negeri Sembilan, iaitu masyarakat Orang Asli (khususnya suku Temuan) yang sudah mendiami rantau ini sebelum kemasukan perantau Minangkabau. Apabila adat pendatang bertemu adat tempatan, berlakulah percampuran, dan Adat Perpatih yang kita kenal hari ini ialah hasil gabungan itu, bukan satu adat tunggal yang dibawa masuk sepenuhnya dari Sumatera.¹

Tiga lapis adat yang bercantum

Menurut kajian, Adat Perpatih di Negeri Sembilan terbentuk melalui beberapa lapis percampuran sepanjang lebih 650 tahun:¹

1. Adat Minangkabau (juga disebut Tarik Baleh atau Simumbang Jatuh), akar adat di alam Minangkabau, Sumatera.
2. Adat Langkah Baru, iaitu apabila orang Minangkabau berhijrah ke Siak, adat mereka bercampur dengan budaya di sana.
3. Adat Benar, iaitu apabila gelombang perantau dari Siak sampai ke selatan Semenanjung, adat campuran itu berasimilasi pula dengan adat penduduk asal (Orang Asli) di Negeri Sembilan.

Kerana itu, Adat Perpatih paling tepat difahami sebagai adat asimilasi: adat pendatang yang diselaraskan dengan adat tempatan, dan diamalkan sehingga kini bukan sahaja oleh orang Melayu, malah oleh masyarakat Temuan sendiri.¹

Dua belas suku dan keutamaan Biduanda

Percampuran adat ini paling jelas kelihatan dalam susunan suku. Menurut ahli undang-undang adat M.B. Hooker:

"Traditionally, there are twelve clans in Negri Sembilan, though not all twelve are represented in each adat district in the state. The Biduanda or waris clan is theoretically pre-eminent as representing original inhabitants of the land. The other eleven clans are immigrants from Sumatra and hold their land by purchase from Biduanda." M.B. Hooker

Dengan kata lain, sebelas suku yang lain ialah keturunan perantau, tetapi suku Biduanda (Waris) mewakili penduduk asal tanah ini, dan kerana itulah jawatan Undang atau Penghulu Luak berakar pada keturunan Biduanda.⁶

Penduduk asal ini pula terbahagi dua. Biduanda Sasilah ialah Biduanda asli, manakala Biduanda Waris ialah keturunan yang terhasil daripada perkahwinan orang asli dengan perantau Minangkabau (atau yang memeluk Islam). Justeru, dalam perlembagaan adat, keturunan Biduanda Warislah yang diperakui berhak menyandang jawatan Penghulu Luak atau Undang.⁷

Sumbangan Adat Benar: asal-usul Undang Yang Empat

Sumbangan Adat Benar yang paling menonjol ialah dari segi susunan wilayah. Menurut Nur Asmira Anuar dan Fauziah Fathil (2019), sebelum kedatangan orang Minangkabau, kawasan ini sudah pun terbahagi kepada empat wilayah (Jelebu, Sungai Ujong, Klang dan Johol), dan setiap satu diketuai oleh seorang Batin (ketua puak). Keempat-empat Batin ini dikatakan sedarah, iaitu keturunan Batin Seri Alam.¹²

Susunan empat wilayah inilah yang diambil oleh perantau Minangkabau dan menjadi asal "Undang Yang Empat" yang masih diamalkan hari ini. Kemudian, penduduk asal dikatakan menambah lima wilayah kecil sehingga membentuk sembilan wilayah di Negeri Sembilan lama, iaitu Naning, Rembau, Jelai, Pasir Besar dan Segamat. Setiap wilayah diketuai ketuanya sendiri (kemudian bergelar Undang) yang berkuasa langsung ke atas wilayahnya.¹²

Orang Asli dan adat hari ini

Masyarakat Temuan di beberapa kampung Negeri Sembilan masih mengamalkan adat bernasab ibu: tanah pusaka (mereka menyebutnya tanah pusako atau tanah saka) diwarisi menurun kepada anak perempuan, sempadannya ditanda pohon buah atau sungai, dan tanah itu tidak boleh dijual di luar komuniti.¹ Kepimpinan mereka pula disusun sebagai Lembaga Adat: Batin (ketua, disebut ibu Adat), Sandang/Tok Mangku, Jenang dan Jekerah, dengan jawatan diwarisi daripada seorang lelaki kepada anak saudara lelakinya (anak buah), iaitu pola matrilineal yang serupa dengan Adat Perpatih.¹

Dari segi undang-undang, tanah adat masyarakat Temuan pernah diiktiraf mahkamah sebagai hak proprietari yang benar dalam kes Sagong bin Tasi (2005).⁵

Rujukan

1. Izawati Wook, Arif Fahmi Md Yusof, Intan Nadia Ghulam Khan, Kamilahwati Mohd, Fareed Mohd Hassan & Abd Hakim Mohad (2020). Orang Asli Customary Land and Adat Perpatih: A Case Study on Temuan Land in Negeri Sembilan. Journal of Malaysian and Comparative Law (JMCL), 47(2): 23–42. Fakulti Undang-Undang, Universiti Malaya.
2. Nur Asmira Anuar & Fauziah Fathil (2019). The Role and Contributions of Orang Asli in the Formation of Adat Perpatih. Dlm. Being Human: Responding to Changes (Partridge Publishing Singapore). Sumber utama tesis asal-usul wilayah adat; dipetik dalam Izawati Wook et al. (2020).
3. Rosiswandy Mohd Salleh (2017). Sejarah Pengamalan Adat Perpatih di Negeri Sembilan. Jabatan Muzium Malaysia.
4. Shamsuddin Ahmad, Kamarul Afizi Kosman, Syukri Yeoh Abdullah & Mohd Nazim Abdul Gaman (2019). Teras Adat Perpatih Negeri Sembilan sebagai Satu Keunikan Identiti Warisan Bangsa. Asian Journal of Environment, History and Heritage (AJEHH), 3(2): 271–278.
5. Sagong bin Tasi lwn Kerajaan Negeri Selangor [2005] 6 MLJ 289, mahkamah mengiktiraf tanah adat masyarakat Temuan sebagai hak proprietari, dirujuk dalam Izawati Wook et al. (2020).
6. M.B. Hooker, tentang dua belas suku Negeri Sembilan dan keutamaan suku Biduanda/Waris sebagai wakil penduduk asal; dipetik dalam Ibrahim Abdullah, "Struktur Suku di Rembau: Negeri Sembilan Dahulu dan Sekarang", ed. Norazit Selat, Persatuan Muzium Malaysia (1990), hlm. 55.
7. Haji Buyong Adil, Sejarah Negeri Sembilan, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka (1981), hlm. 15. (Pembahagian Biduanda Sasilah dan Biduanda Waris.)

Berkaitan: Apa itu Adat Perpatih? · Adat Purbakala · Undang Yang Empat & Luak · Luak Johol